by | Abr 19, 2019

Un percorrido pola etnografía musical na sección TRAZAS da 14ª MICE

Na semana do 25 ao 31 de marzo celebrouse en Santiago de Compotela a 14ª Mostra Internacional de Cinema Etnográfico, organizado polo Museo do Pobo Galego. Esta mostra, que xa tantas edicións leva consigo, pretende debuxar, a través das súas seccións, diferetes formas de ollar da investigación etnográfica en relación coa creación cinematográfica.

Non vexo mellor maneira de mostrar e preservar o patrimonio cultural e antropolóxico, tanto o tradicional como o que foi evolucionando ao longo dos anos, como estos filmes, ou mesmo os vídeos creados a partir da espontaneidade máis artística. E de feito, unha homenaxe a isto último foi a sesión inaugural, con diferentes proxeccións de cinema doméstico. Grabacións familiares dos anos 80 nas que se pode observar como certos lugares non mudaron nada, outros mudaron moito, e nos seguimos sendo seres humanos, mais con costumes que fican ou costumes que se lles dixo “até sempre”.

Mais aló do valor emocional que teñen, grabar os eventos familiares, no seu momento, non se imaxinou que se tivera tanto interés nun futuro máis que para o gozo persoal. O gozo de sentarse no salón familiar unha tarde de sobremesa a lembrar aquelas cousas que diciamos, aquelas roupas que vestiamos, aquelos xoguetes que nos alucinaban. En resumo, cómo viamos a vida e pensar que non nos imaxinabamos o que estaba por chegar, os que ían faltar, os que ían crecer. Pero moi importante ter en conta que como estudo antropolóxico, son pezas fundamentáis. E coronando esta homenaxe ao cinema doméstico e ao valor etnográfico e antropolóxico de todas as creacións que conformaron a mostra, estaba a curta maravillosa de Xisela Franco, que podemos ver na cabeceira do propio evento de facebook.

A sección que máis nos chamou a atención foi a correspondente coa programación do Cineclube de Compostela, a cal bautizaron como TRAZAS, un percorrido e estudo etnográfico por distintas épocas e lugares, enfocado na música. O luns proxectáronse no Teatro Principal os tres primeiros filmes:

Afro-American Work Songs in a Texas Prision, de Toshi Seeger (1962, EE.UU.). Un filme dedicado á música popular que no seu momento mantiveron viva os reclusos afroamericanos no estado de Texas, como o seu nome indica. A filmación mostra 29 minutos nos que case exclusivamente vemos os traballos forzados aos que eran obligados a cumplir, mentres estes entonaban cánticos estructurados en patrons que un so cantaba e o resto repetían unha parte. Cantaban ao mesmo ritmo que sachaban ou que cortaban árbores, e eran castigados se se saían do ritmo. O feito de ser esclavos é a parte polémica, pois aínda tendo os cantos un valor cultural, o feito de que estivese en vías de extinción non era mala sinal, polo feito de ir ligado a unha mellora no seu traballo, coa chegada de maquinaria pra realizar o traballo. Porén, Toshi Seeger decidiu filmar estos momentos pra que queden na memoria, e pra difundir a riqueza destas cancións.

Y… Tenemos sabor, de Sara Gómez (1967, Cuba). Un percorrido pola ampla gama de instrumentos creados por e pra a música cubana. A orixe destos, as múltiples opcións musicais que permite cada material, os que se deixaron de usar -xa polos anos nos que se grabou este filme- o proceso de creación de cada instrumento e a ampliación das posibilidades musicais… O filme consta coas explicacións e achegamento a cada son particular de cada un dos instrumentos, ao mesmo tempo que se combina con imaxes de músicos tocando estos instrumentos da música tradicional cubana, que como di o mesmo señor que nos ilustra, “tienen muchísimo sabor”. E apelando a esa sabrosura e emoción do son tradicional cubano, Sara Gómez, que era música de formación, captura esta rítmica, esta tecnoloxía musical ao mesmo tempo que captura o sentimento e a fluidez natural desta xente, deixando unha creación filmica acabada nunha mostra antropolóxica do máis pura.

Fotograma de ‘Y… Tenemos sabor’, de Sara Gómez (1967, Cuba).

The end of an Old Song, de John Cohen (1969, EE.UU.). Un filme documental grabado nas montañas de Carolina do Norte onde o folclorista Cecil Sharp recolle as baladas británicas de principios do século XX. Quizáis, persoalmente, non empaticei tanto coa temática desta corrente musical, pero sí coa motivación por filmar aqueles cánticos cunha potencia sonora que se escoitaba moi lonxe, pero a cal se atopaba en vías de extinción.

Esta primeira toma de contacto co público da MICE, ademáis de primeira sesión da mostra, foi a primeira sesión da sección do Cineclube de Compostela. Foi maxistral polas escollas e pola relación entre elas polo interés entre os directores en filmar un fenómeno cultural e musical en vías de extinción, xa por aqueles anos entre os 60 e os 70. E polo valioso tempo que se tomaron en simplemente filmar como flúe a música entre os inventores e no lugar de orixe de ésta.

Continuába a sección o mércores, cunha selección de filmes desde o 77 ate a actualidade, entre as cales puidemos notar diferentes olladas e análises, sendo en xeral escollas de música máis tirando cara o alternativo das últimas décadas e non tanto que ver co folclore (na maioría dos casos). O cambio das correntes musicais entre a xuventude, a través dos anos e a través dos diferentes gustos, das rítmicas entre distintas zonas xeográficas, das actitudes dos fans, según a corrente, estilo, lugar…

The Wigan Casino, de Tony Palmer (1977, Reino Unido). O filme documental no que a xente en carne e oso, no momento exacto e no momento perfecto, contan aos espectadores como están a vivir neses anos, en pleno esplendor, o baile da música soul. A xuventude que visitaba The Wigan Casino -en Wigan, Inglaterra- foron os que transmitiron o legado creado por clubes coma o Twisted Wheel en Manchester, foron os que viviron ese fenómeno e os que contaron toda a súa experiencia para a historia. Sobre todo facer fincapé en que eran xovenes totalmente implicados no baile. Ao Wigan Casino so ías a bailar, pero a bailar de verdade. O interés non caía nin estaba preto do consumo de alcohol ou calquera outra sustancia, nin estaba no mero feito de ligar, estaban sinxalemente pra facer o que máis ganas tiñan de facer ao caer a noite. Estaban alí pra bailar.

Fotograma de ‘The Wigan Casino’, de Tony Palmer (1977, Reino Unido).

Heavy Metal Parking Lot, de Jeff Krulik e John Heyn (1986, EE.UU.). A demostración perfecta de que as cousas non mudaron tanto. Eu mudaría a Judas Priest -a banda que ía tocar aquel 31 de maio de 1986 ás aforas de Capital Centre, en Landover, Maryland, despois do show en si mesmo que era o botellón previo ao concerto- por calquer artista actual de trap, e a curta no seu lugar sería calquer medio de comunicación actual con máis visibilidade en internet. A diferenza está na distancia que tomaron Krulik e Heyn a hora de facerlles as preguntas, pois apenas se lles escoita algunha vez as súas voces, e dou por feito que non querían facer tanto un documental coma si un filme sobre o fenómeno fan, neste caso, do Heavy Metal. A curta ten moitos momentos de humor, ao igual que moitos momentos de reflexionar sobre o ser adolescente. Esa capacidade de levar ao extremo todo o que din, non quedarse cortos nunca dicindo que Judas Priest é a mellor banda da historia -todo por pura adrenalina do momento, quizáis pensen que a mellor é Iron Maiden- , ese posicionarse como xente diferente, ese vomitar o corazón, esa indiferencia absoluta a todo peligro.

Rexistro |7| Telephone Rouges nun cuarto, de Rubén Domínguez (2018, Galiza). A curta que tocaba máis de preto. Case 10 minutos de música intensa que emanaba da guitarra, do teclado, da batería… que se texe co recital a base de berros, formando un conxunto improvisado. Isto sucedeu coma ritual nun cuarto pequeno dun piso de Coruña, a altura do ano 2007, unha época moi especial para os grupos alternativos na Galiza. Cuns espectadores amantes desta escena e cunha luz vermella que manchaba todo o ambiente do cuarto, invitando á paixón desenfreada de todos os asistentes. O filme, como apuntou Rubén Domínguez o día que o presentou no MICE, é sobre todo interesante por tratarse de metraxe atopado, moitos anos despois. O cal, de novo, transformase co paso dos ano nunha peza a estudar, de como se vivía aqueles anos a escena musical.

I Sing the Desert Electric: Music Performance in the Western Sahel, de Christopher Kirkley (2012, Mauritania, Mali, Níxer, Nixeria). O filme componse dun conxunto de vídeos en diferentes zonas xeográficas sobre as músicas marcadamente ligadas á cada rexión. Festas electro-callejeras durante horas en Bamako, e guitarras eléctricas con extensos e psicodélicos riffs, e melodías arraigadas á música rexional. A presenza de Mdou Moctar foi coma un aire cálido, e as súas músicas, coma notas ascéticas. Kirkley tamén fixo un traballo extraordinario ao reunir as músicas de distintas localizacións, diferentes entre elas, filmando tanto aos músicos como a xente que disfruta deles e as paixases que lles acollen.

Petites Planètes • Volume 5 • Peret, de Vincent Moon (2010, España). Descoñezo o resto de curtas da colección Petites Planètes, de Vincent Moon. Mais deste volume, dedicado ao músico Peret, é unha mostra profundamente persoal e íntima. Pedro Pubill Calaf, <<el Peret>>, mostrase na súa casa coa súa familia, tocando a guitarra dunha forma intimista e familiar, moi encariñado cos máis rapaces da casa. Peret popularizou a música e os ritmos ciganos por todo o estado español, e especialmente en Cataluña, onde prendeu a mecha da tan prolífica rumba catalana. E coma dicía antes, nesta curta se nos mostra o seu lado máis íntimo, familiar e cariñoso. Peret faleceu no ano 2014, pero con este filme quedou grabado o incalculabel valor da súa rumba e a súa grande humildade.

Fotograma de ‘Petites Planètes • Volume 5 • Peret’, de Vincent Moon (2010, España).

Con estas mostras remataba a parte da colaboración do Cineclube no Teatro Principal, sendo estas cinco curtas do mércores un achegamento ás escenas musicais máis actuais cas anteriores. En conxunto, todas elas tentan mostrar o lado máis intimista dos distintos fenómenos sociais e musicais que se dan nas distintas zonas onde foron grabadas.

A última sesión aportada polo Cineclube de Compostela para esta magnífica sección, TRAZAS, proxectábase o xóves. Esta última e culminante sesión, único largometraxe da sección, celebrouse no Numax, e foi a seguinte:

Alentejo, Alentejo, de Sérgio Tréfaut (2014, Portugal). O cante alentejano, do Alentejo -centro e sur de Portugal- nacido nas tavernas e no campo, cantado polos mineiros e granxeiros, transmitido de xeración en xeración. Este cante e os seus cantores son o eixe central do largometraxe. Case comezando o filme coa visita dos membros dun coro a Lisboa, na famosa Praza do Comerço, onde se sentiron alleos ao barullo e descontrol que era aquela especie de festival, onde se sentiron insultados e fora de lugar. Sentes que o seu lugar de verdade son as tavernas que tamén aparecen no filme, e os campos alentejanos de tan característica paisaxe.

Fotograma de ‘Alentejo, Alentejo’, de Sérgio Tréfaut (2014, Portugal).

Este filme foi o culmen da sección, pois tratábase de cinema etnográfico na máis pura esencia. Non so mostraba a potencia dos cantes alentejanos, se non tamén as paisaxes características, repletos de sobreiros e oliveiras bañados pola luz do sol. Tamén tratando con especial coidado e admiración á gastronomía alentejana. Mesmo a vida dos alentejanos, que coma eles din, e tamén cantan -nesas letras que tamén adaptan á situación actual- é precaria, pobre, mas humilde e sinxelo.

O filme emocionaba tanto coas persoas maiores que con tanto respeto falaban da orixe dos cantes, e cos máis novos, que falaban do seu amor polo cante pero tamén do seu punto de vista respecto a este, e da importancia de manter o cante como patrimonio inmaterial, cos seus valores, e con integridade e autenticidade. A obra está repleta de escenas conmovedoras e moi especiais, como un grupo de anciáns cantando frente a unha lápida, nun cementerio. O cante, a luz da útima hora da tarde, a paixase arborada e tamén a propia paixase característica dun cementerio, deulle todo unha solemnidade abrumadora.

Sen dúbida, esta última selección, foi un acerto total por parte do Cineclube de Compostela e por parte do Museo do Pobo Galego, para esta 14ª Mostra Internacional de Cinema Etnográfico. Unha apertura e iniciación á cultura alentejana, que fai pensar, ademáis, no importante das culturas de cada rexión, e en cómo nos esquecemos de estos fenómenos con tanta riqueza. Pois máis de un pensará en Portugal como unha soa, pero é multitudes. E así crecen as rexións.

Fotograma de ‘Alentejo, Alentejo’, de Sérgio Tréfaut (2014, Portugal).