‘Arima’: Brétema que non leva a ningunha parte

O caso de Jaione Camborda é ben singular. Unha directora nada en Donosti que, tras formarse en cinema e dirección de arte en Praga e Múnic, volveu do estranxeiro para aterrar en Galicia e atoparse cunha nova ondada de cineastas a piques de estoupar: o Novo Cinema Galego. Unha década despois, Camborda, afincada en Compostela, conta con catro curtametraxes e un documental na súa filmografía, todos de produción galega, ademais de outros traballos de dirección de arte e guión. Arima é o seu gran salto como autora á longa duración.

Arima é a historia de catro mulleres e unha nena, cuxa vida se ve alterada pola chegada dun misterioso home que semella agochar escuros segredos. Situada nun Mondoñedo onírico e tebroso, a acción móvese entre o real e o soño, incluso o pesadelo, desfigurando as fronteiras entre o verídico e o imaxinado. Desde esta premisa, e con todas as pezas que a arman, Arima é como se Serramoura quixese parecerse a Twin Peaks.

O sombrío, misterioso e enigmático de Arima vese enfatizado polo emprego da cámara analóxica con celuloide de 16mm, aclimatando a imaxe cunha evidente desaturación de cores. Nunha primeira ollada, esta estética foi o primeiro que rechía. O uso da cinta non ten nada de malo, o problema xorde cando a cor se utiliza coma quen colle unha foto dunha paisaxe e lle aplica o filtro Melbourne de Instagram para que quede máis bonita.

Outra decisión de fotografía que tampouco convence é a cámara en man. Enténdese por que Camborda quixo descartar os planos fixos: debido á natureza artesá das súas curtas, a cámara en man é xa unha marca da súa filmografía. En diversas entrevistas declarou que o atractivo que atopa na cámara que treme é o selo persoal de quen a manexa, o seu pulso, dialogando co espectador dun xeito moi persoal. Porén o modelo de interpelación de Arima non está construído de xeito que o que ve precise ser introducido na diéxese do relato. É máis, o constante bamboleo chega a molestar e desconcentrar a quen quere observar o que se atopa dentro da pantalla. Non sería descabelado que, entón, o espectador pensase disto como unha decisión pretenciosa sen ningún fin narrativo ou dramático.

Por outra banda, o guión artéllase deixando baleiros intencionados; ocos narrativos xestados co obxectivo de incrementar un misticismo, case que lendario, que dá cancha ao observador para interpretar o que é certo ou é soñado. Non é tarefa fácil conseguir que un filme de natureza tan aberta consiga fiarse sen perder o rumbo, e Arima non logra os seus obxectivos de forma sólida. Tanto en dirección, como en guión, como en interpretación, parece que ninguén ten claro o que está facendo.

A primeira vez que vin Arima foi na súa estrea en Galicia, en novembro, dentro do marco do Cineuropa. Crin dar coa chave do problema tras a proxección do filme, cando Camborda e o reparto saíron ao escenario para ofrecer un coloquio cos alí sentados nas butacas e palcos. Preguntáronlle sobre o significado da secuencia inicial, que amosa a observación oftalmolóxica dun ollo en primeiro primeirísimo plano. A súa resposta deu a entender que, á hora de escribir o guión, decidiu construír elementos de potencial connotación simbólica mais sen un desenlace predefinido. Se a propia directora non lle deu un significado sólido á súa película, como llo vai atopar o espectador?

Todos os problemas de Arima nacen dunha condición esencial: é a primeira longametraxe da súa autora. Sen lugar a dúbidas, Camborda cimentou o filme cun cariño exorbitante. 15 anos de preparación, de consecutivos cambios e revisións das pezas que o arman. Pero o resultado non saíu ben, e tampouco pasa nada. A Jaione Camborda quédalle un longo futuro como cineasta, sobre todo se é consciente dos erros que rodean a súa ópera prima.

E isto é algo que me preocupa: naquela primeira proxección de Arima en Cineuropa, atopábanse nas primeiras filas do Teatro Principal moitos dos esenciais do audiovisual galego. Ao remate da sesión, os vítores e os aplausos eran incansables, e a película conseguiu unha puntuación que superaba o 9, colocándose como a película máis votada da Sección Oficial -na segunda sesión, a nota baixou a un 7-.

Cómpre valorar e admitir cando un proxecto galego non sae ben. Con todo o potencial que ten o noso cinema, non debemos limitar e acalar as críticas. Debemos buscar a natureza dos erros, non só do produto individual, senón tamén os intrínsecos a algunhas das premisas ideolóxicas e narrativas sobre as que se xestou o Novo Cinema Galego e traballar para hexemonizalo, para levalo ao gran público e para facer visible o seu valor máis alá dos pequenos círculos cinéfilos do noso país. Non podemos conformarnos; fagamos do cinema galego unha auténtica vangarda.

Dirección: Jaione Camborda
Guión: Jaione Camborda
Fotografía: Alberte Branco
Ano: 2019
País: Galicia
2
Pódeche interesar...
A gala dos Grammy promete un gran espectáculo esta noite