‘Patria’: Unha versión do conflito vasco

Patria foi, sen lugar a dúbidas, a serie que causou máis expectación no entorno estatal durante este frustrado ano. Durante meses, e con continuos retrasos no plan de produción por mor da crise sanitaria, esperamos impacientemente a adaptación dun dos maiores best-sellers literarios dos últimos anos, encargada por HBO a Aitor Gabilondo. A novela homónima de Fernando Aramburu recibiu a congratulación practicamente unánime tanto do lectorado como da ampla maioría da opinión política, dando un paso adiante na conciliación pública e superación histórica do conflito vasco.

Por suposto, o lanzamento de Patria non estivo exento de polémica. En setembro, durante a promoción da serie, un póster abriu carnes mostrando dúas imaxes, unha ao lado doutra: á dereita, un home asasinado por ETA en brazos dunha muller que chora desesperadamente; á esquerda, un acusado de pertenza á banda armada, nu, maniatado e postrado no chan. Sería inconcibible que a colocación equidistante de asasinato e tortura non provocase controversia cando fai alusión a un conflito que, tras case unha década da entrega das armas, retén aínda -e o fará por moito tempo- a dor causada por máis de medio século de violencia. Pero en realidade, a serie atópase lonxe desta aparente equidistancia coa que HBO pretendeu -e conseguiu- chamar a atención do público.

Antes de nada, quero deixar claro que baixo ningún concepto teño ánimo de facer unha valoración ou xuízo moral sobre a realidade histórica do conflito vasco. Pois é algo que nunca poderei chegar a comprender o suficiente, pois só era unha nena cando ETA estaba dando os seus últimos coletazos. Pero sobre todo, porque son galega: a miña realidade nacional é diferente, construída histórica, política e culturalmente noutro contexto. E a miña nai e os meus avós tampouco chegarán a entendelo nunca, pois por moito que recorden o atentado de Hipercor e o asasinato de Miguel Ángel Blanco, nin viviron a dor plural do pobo vasco nas súas propias carnes, nin recibiron a información desde o afastamento por outras canles que non fosen as institucionais.

A representación maniquea de dúas realidades enfrontadas

O que aquí veño a esclarecer é o maniqueísmo co que Patria pretende erixirse como un retrato plural, equidistante, xusto e universal da sociedade vasca no postfranquismo. Debaixo desta pretensión de mostrar a polifónica realidade dun complexísimo conflito, agóchase unha única visión. Unha única memoria que vertebra con sutilidade un relato dual cara aos fins do discurso constitucionalista. Noutras palabras, fará pensar ao espectador que o gañador da pugna é, por propia natureza, o español, ocultando os fíos dunha premeditada demonización do nacionalismo vasco.

A serie adopta o mesmo formato narrativo que a novela, de natureza fragmentada e que avanza e retrocede no tempo mediante constantes lapsos temporais coa fin de trazar un relato que engloba máis de tres décadas. Materializa o conflito vasco en dúas familias enfrontadas, residentes nunha pequena vila de Guipúscoa. Por un lado, temos aos Lertxundi, a realidade “constitucionalista”: unha familia acomodada e propietaria dun pequeno negocio local, sempre educada e comprensiva. Por outro, aos Garmendia, a realidade abertzale: de clase obreira, toscos, pechados e incluso racistas e homófobos.  

A pesar da multiplicidade de personaxes, a contenda materialízase fundamentalmente nas matriarcas de ambas familias, Bittori (Elena Irureta) e Miren (Ane Gabarain), antigas amigas cuxa relación quedou esmagada pola chegada da tensión política á vila. En 2011, cando ETA anuncia o alto ao lume definitivo, Bittori decide emprender a procura da verdade sobre o asasinato do seu marido Txato (José Ramón Soroiz), sospeitando que morreu a mans do fillo de Miren, Joxe Mari (Jon Olivares), membro de ETA en prisión. Bittori sempre se amosará amigable e comprensiva, cuxa única pretensión será obter unha desculpa honesta. Miren, por outra banda, engloba todos os clichés posibles da arquetípica señora vasca: zafia, fría, hostil, intolerante e defensora incondicional dos delitos do seu fillo. Como unha sorte de adaptación da angry black woman ao contexto éuscaro.

Cando se retrata dunha forma tan superficial, pexorativa e sen matices ao bando abertzale -mesmo a quen non ten as mans manchadas de sangue-, en contraposición dun moito máis profuso traballo de definición dramática do resto de perfís, resulta difícil negar un ánimo de orientación do relato. Polo tanto, Patria non representa a equidistancia de dúas memorias vascas diferentes, senón un premeditado desequilibrio de versións. Unha dor -a das vítimas de ETA- que importa máis que outra -a dos nacionalistas e os familiares dos etarras que se viron envoltos na persecución e no terrorismo de Estado sen comelo nin bebelo-. E é lícito construír un relato desde unha intención política determinada, pero non o vistas como unha representación plural e universal.

Dada a relevancia social e política de Patria, decidín priorizar o esclarecemento conceptual e o que conleva ideoloxicamente que unha ficción con esta finalidade vexa a luz neste momento determinado. Cando a faísca da violencia desapareceu por completo e as portas retrospectivas comezan a abrirse para construír a historia a medida e baixo uns fins premeditados, coma sempre. Non é casualidade, por tanto, que Patria estea causando tanto bombo cando A liña invisible, serie de Movistar+ lanzada a principios deste mesmo ano que representa os inicios da loita armada de ETA dunha forma moito menos maniquea, teña pasado case desapercibida.

Adaptación minuciosa e narración mediocre

Pero agora si, deixando de lado a lectura ideolóxica e as motivacións conceptuais de Patria, cómpre ter en conta que, formalmente, non é tan espléndida como se nos vende. Á hora de levar á pantalla unha novela de tal impacto comercial -máis dun millón de exemplares vendidos-, Aitor Gabilondo quixo adaptar o escrito da forma máis fidedigna posible. Deste xeito, apenas se omiten pasaxes do libro e reprodúcese minuciosamente a súa estrutura fragmentada e de retorno constante ao punto de partida do argumento.

Mais un recurso narrativo que na literatura serve para ampliar sucesivamente o espectro emocional e dramático que se vai formando no transcurso do arco, no cinema corre o risco de resultar repetitivo e innecesario. E así sucede na serie, nunha constante reiteración e sobreexplicación do que está a acontecer ou ten xa acontecido capítulos atrás. Neste apartado de guión, tamén falla á hora de adaptar as motivacións das personaxes: as limitacións da pantalla obrigan a reformular o que na literatura se pode expresar mediante o narrador omnisciente.

Existen recursos moito máis efectivos e menos artificiais que poñer ás personaxes a falar soas; unha teima que Patria repite ata a saciedade. E cun reparto de actores tan capaces, entre os que sobresaen as torrenciais Ane Gabaraín e Loreto Mauleón -en contraposición coa hierática Elena Irureta-, Gabilondo podería terse aforrado moito monólogo verbal e sobreexplicación pictórica e ter confiado máis na capacidade dramática dos seus intérpretes.

Aínda supeditado a unha narración tan convencional onde todo se dá mastigado, cómpre destacar o portento técnico da fotografía de Álvaro Gutiérrez e Diego Dussuel. Cando a limitada montaxe o permite, firman nas secuencias máis transcendentes os momentos máis áxiles, nunha coidadísima factura de iluminación, ambientación e operación de cámara -punto de vista subxectivo, plano secuencia- onde as emocións desbordan a pantalla. E ante todo, cómpre parabenizar o traballo de caracterización e maquillaxe, tan crible e materializador no paso do tempo, como capaz de clarificar á perfección unha liña temporal na constante de analepses e prolepses.

Patria non é tan sublime como se nos vende, nin sequera é a mellor serie española do ano -por moito que digan os Premios Ondas, Antidisturbios é moi superior tanto formal como conceptualmente-. Pero si triunfa na súa tarefa de ganar a batalla do relato sobre o conflito vasco. A trampa que comezou Aramburu explora e conquista agora a opinión pública, pois hoxe en día a ficción televisiva chega a moitos máis fogares que os libros. Seguiremos agardando o verdadeiro relato plural; quizais deban pasar máis anos e apaciguarse máis as tensións sociais e políticas para que poidamos desfrutar dunha auténtica representación universal sobre a dor provocada por ETA e a guerra contra o terrorismo.

Creador: Aitor Gabilondo
Guión: Aitor Gabilondo (Novela: Fernando Aramburu)
Fotografía: Álvaro Gutiérrez, Diego Dussuel
Música: Fernando Velázquez
Ano: 2020
País: España
2
Déixanos contarcho!
Mantente ao día das nosas novidades uníndote agora á nosa lista de suscriptores.