Paula Cons: “Definir a unha personaxe como muller forte é unha reiteración”

Vivimos tempos estranos, o que ía ser un ano particularmente prolífico para o audiovisual galego por mor da pandemia mundial quedou en case nada e o que vai saíndo, faino en condicións moi complicadas. Un deses filmes sobreviventes é A illa das mentiras, de Paula Cons. Un thriller baseado en feitos reais que conta a esquecida historia dun naufraxio na Illa de Sálvora no ano 1921, onde tres mulleres xogándose a vida lograron salvar a 48 persoas.

Case un século despois dos feitos que se contan no filme reúnome en Compostela coa súa directora. A nosa conversa foi máis que fluída e máis aló do contido funme coa sensación de que foi totalmente transparente comigo, que independentemente do contido é das cousas que máis se poden valorar a alguén que entrevistas.

Falamos sobre o filme moi polo miúdo, pero tamén sobre a súa anterior obra, a súa faceta como xornalista o papel da muller no audiovisual e as dificultades de facer cinema en galego de intentar sacar adiante a distribución dun filme coas salas -e o mundo en xeral- a medio gas.

Fixeches a carreira de Xornalismo. Ata que punto inflúe isto na túa obra?

Totalmente. Eu ao final sempre fago ficción baseada en feitos reais. Creo que o xornalismo lévache a ter moito contacto coas persoas, esa cousa de andar pola rúa. De contactar con xente, entrevistala e conseguir sacarlle información. Eu reivindico absolutamente a miña faceta de xornalista e de feito o ano que vén volverei a un proxecto moi gordo onde volve esta faceta de min, aínda que non se pode contar nada sobre el.

Anteriormente sacaches a luz A Batalla Descoñecida, un documental que arroxaba moita luz sobre o papel das minas de volframio en Galicia e o nazismo.

Eu e que entre documentos véñome arriba, cando traballaba en Caiga quien Caiga teñen anécdotas míticas de min ao respecto! O que pasa é que coa Batalla Descoñecida había un montón de traballo previo por parte de investigadores que me facilitaron moitísimo o camiño. E despois hai outra cousa: ás veces hai que ser pilla. Eu traballei en programas diarios con xornalistas de moita rúa de moita axilidade que me ensinaron moitos trucos. 

Na Batalla Descoñecida hai un montón de documentación que estaba en Estados Unidos. Simplemente con saber tocar unha tecla e saber un pouquiño de inglés agromaban moitos documentos. O que si, tiven que gañarme a confianza dos investigadores. Eu chamábaos e facíanme case un exame, preguntábanme a ver se sabía do tema… e ao final remataron pasándomo todo. 

Ao final o importante é ter boas fontes. 

Eu díxenlles que levaban un montón de tempo investigando este tema, pero que evidentemente tiñan un xeito de comunicar que está claro que non chegou á xente, polo que había que contalo doutra forma. Dun xeito máis entretido, pero sen desvincularme deles para nada. Agora están todos entusiasmados, agora teño un proxecto de serie de televisión sobre o tema e están a morte. 

O documental ten un innegable interese histórico, mais a nivel formal é moi clásico. Vexo iso de explicar a un público medio un tema complexo do xeito máis sinxelo posible. Iso tamén o herdas da túa faceta xornalística?

Eu ás veces miro para atrás e teríame gustado facelo menos convencional. Menos talking head, arriscar un pouco máis. Intenteino nalgunhas partes do docu, pero é verdade que tamén débeste o proxecto, que era de TVE.  Intentei darlle un ton de thriller, para o que traballei moitísimo co compositor, con Sergio Moure. Fixésemos que dalgunha forma todo se precipite e que ao final esteas como Dios mío, Dios mío!

E logo tamén que todo é político, e o documental tamén o é. Eu o que quería era non botar a ninguén do sofá, e os convencidos xa se ían quedar. Que a xente que é máis ambigua politicamente se quedara e darlle a sensación de que o que se contaba era inapelable e indiscutible. Para min era importante era que se coñecera a historia, que me escoitaran.

Isto é o que cres que te afasta das formas do Novo Cinema Galego? Como vives isto desde a distancia?

Claro, efectivamente, desde a distancia. Eu fago de broma e digo ás veces que na miña peli se entende todo, que me sinto simple! Pero a min paréceme marabilloso. Se pasa algo bo en Galicia é bo para todos. Ao final eles cimentaron un respecto cara ao noso cinema e cara ao talento galego que fai que te miren doutra maneira e fanche moito máis caso. 

Aínda o outro día alguén de Madrid me felicitaron polo que estamos a facer en Galicia… Eu sabía que estaba bebendo do traballo de moitos outros! A mirada está posta aquí e estámonos beneficiando os que vimos detrás. Que despois claro, podemos ter outros códigos. 

Eu son xornalista, estou moi obsesionada coas personaxes e coa trama. Pero intentei na película intentei albiscar un xeito de contar moi visual. A min encántanme os filmes nos que cada fotograma é un cadro. Entón eu intentaba que cada fotograma fose precioso.

Brais Nogueira

Vexo moitísima influencia pictórica e de directores moi estetas nos planos, e sei que é unha cuestión complicada xa que soamente tes de momento un filme de ficción, pero é un elemento sobre o que queres fundamentar o teu estilo?

Evidentemente se tivese feito a película en cámara en man, máis documental, ao mellor tivera sido máis rompedor. Pero ao final elixín facer o que a min me gustaría ver, e encántanme as experiencias estéticas. Quero facer unha cousa dura, pictórica, desacougante, incómoda. Eu estou vendo unha película por exemplo de Bong Joon-Ho e encántame a forma de tratar con respecto ao espectador, de eu poño cámara e ti decides onde mirar. 

Tamén intentei arriscar máis noutros momentos, intentei varios códigos, e quedeime un pouco… Non a medias pero… Na seguinte obra que teño na cabeza quero ir un pouco máis alá. Fixen un código coas mans, moi Bresson, que para min era importantísimo. E despois tamén un paralelismo entre o naufraxio e a homenaxe. Como pode ser que as protagonistas estean máis incómodas na homenaxe que no naufraxio? Pensa como as cousas poden ser para que en medio dunha treboada, rodeada de morte, aínda que sexa no teu medio natural, esteas máis cómoda que nesa homenaxe.

Normalmente asócianse as películas históricas co drama, pero A Illa das Mentiras é un thriller, algo bastante pouco habitual. Tiñas clara dende o primeiro momento esta idea?

Foi algo que foi xurdindo, pero saíume da tripa. Falamos cunha distribuidora moi importante cando tiñamos o guión, e nun primeiro momento gustoulles moitísimo pero despois rexeitárono porque dixeron que tiña demasiadas capas, que lles valería máis se fora soamente un drama. E eu díxenlles que así xa non me saía.

Apaixóname o tema de que unhas señoras que poderían ser as nosas avoas fosen protas dun thriller, ser motores dunha trama elas soas. Moitas mulleres dicíanme non me pregase ao ditado do comercial, que escribise un drama. Pero que pasa, as mulleres non podemos escribir un thriller? Ademais, un thriller negrísimo.

Nesta primeira incursión no cine de ficción, como afrontaches o reto da dirección de actores?

A relación cos actores foi marabillosa, tiven tanta sorte… Nerea (Barros) e eu eramos almas xemelgas. Ela é súper esixente, case fixen máis traballo de mesa con ela que de ensaio. É a primeira da clase, viña co guión e cincuenta rotuladores, preguntábame todo. Nunca facía unha toma mala. Ás veces faciamos unha primeira toma e viña a axudante de dirección preguntando se iamos facer outra porque saíra incrible e eu dicía que si case por facer. E daba unha mellor. 

Despois, Victoria Teijeiro, vin unha foto dela e namorei desa cara. E que é unha deusa. Darío Grandinetti era tan atento comigo… no puido facilitar máis as cousas. Démonos conta de que temos o mesmo código de humor na rodaxe, facendo bromas todo o rato para que todo o mundo estivese cómodo. El tiña unha axenda moi apertada e por iso dubidaba, pero fun a Madrid a coñecelo e leveille unha concha de Sálvora. Houbo un entendemento brutal.

Ademais, igual cambiaba algo sobre a marcha e el dábacho tal cal, cero ego, escoitaba moitísimo. Pero todo o mundo unha marabilla. Houbo algún papel que si que era moi complicado, e os problemas que puido haber foron culpa miña. Hai que darlle aos actores todo o tempo que necesiten.

Por exemplo con Milo no papel de Pepe poderiamos darnos a hostia do século, nun papel de discapacitado. Porque ademais da problemática obvia, o que nos preocupara é que se fora de ton, que non parecera ás veces discapacitado de máis e outras de menos. Iso é moi Santos Inocentes, que é unha das miñas grandes influencias. 

Unha grande parte da película está gravada na Illa de Sálvora. Sempre é un reto gravar en escenarios reais, máis se temos en conta as secuencias acuáticas. 

Iso foi tremendo, había que ir e vir cada día e as ondas non podían superar os 2 metros. En Galicia iso non é nada. Eramos expertos en mirar o parte do mar e o de meteoroloxía. Despois a illa está chea de carrachas, pero ninguén se queixou. Entenderon todos ben que tiña que ser aí e só aí. 

Unha vez alí decidín que había que abrir a cámara, non hai cables, non hai nada… Abre hostia! Había unha vez que estabamos case a piques de rematar o plan de rodaxe, e había un plano que quería facelo dende un punto moi alto e todo o mundo o entendeu. Todos foron moi xenerosos.

Aparte foi unha grande esixencia física. Ir e volver, como che queda a pel co vento do mar, chegar ao hotel mollados das ondas… Pero despois o mar cortouse. O que votei foi un mar máis bravo, pero tampouco se podería rodar se o era demasiado. Tamén houbo demasiado sol para o meu gusto, aínda que intentamos remar a favor e darlle un toque de western crepuscular.

Era o que che quería comentar, que é unha película moi escura, pero tamén hai partes moi luminosas. Xógase moi ben cos baleiros e coa inmensidade para crear unha sensación contraria ao que en principio se podería pensar.

É un rollo que intimida, que che come. Como pode ser que un espazo tan aberto e fermoso dea tanta claustrofobia? Eu son fan absoluta de Urbizu, que inaugurou o thriller mediterráneo. A min encántanme os thrillers a plena luz do día, e tamén o western. Falei co director de fotografía e díxome que íamos convertelo nun thriller crepuscular. Ese sol ía ser agresivo.

Brais Nogueira

Contrasta con gran parte dos planos onde deixas moi pouco aire, todo o filme semella que nesa illa con tanto espazo a todos os personaxes lles custa respirar.

A miña idea era que non respirasen, porque me encantan cando as personaxes están ao límite, pegan bandazos e poden facer calquera cousa. 

Por mor da COVID-19, o filme estreouse mundialmente na plataforma arxentina CINE.AR e a finais deste mes de xullo chega a Filmin. Como valoras esta estrea dixital?

A estrea estaba prevista para o 29 de maio e nada. A partir de setembro, no mundo como era antes, van as pelis súper potentes e a min non me apetecía loitar nesa area. Agora entre que as salas teñen un aforo limitado e que a xente non está indo ao cine, o panorama é tremendo. Unido a que o ICAA permite que ata o 31 de agosto haxa unha estrea online, os produtores dixeron que era unha boa oportunidade. 

Eu intentei loitar para que polo menos en Galicia se vexa en pantalla grande, aínda que sexa en setembro. Pero nada é como o soñei. Porque está tamén a estrea en Arxentina, que se estree antes fóra que no teu país. Recibir os comentarios e o feedback desde alá, as entrevistas alá antes que aquí… Non estaba preparada para isto. Pero foron súper xenerosos e entenderon moi ben a peli. Unha cousa que me parece curiosísima é que aquí a xente que a ve di está vendo á súa avoa, pero é que alí din que están a ver á nonna italiana. Ao final sempre hai un código de señoras maiores que veñen dunha rama cultural, un arraigo, un sentimento… 

E que opinión tes das plataformas dixitais?

Eu non son nada extremista, encántame a convivencia pacífica. Todo se alimenta, e a miña esperanza é que en Filmin vaia tan ben que en Galicia teña unha boa estrea. As plataformas conseguiron, sobre todo durante a corentena, que a xente se enganche moitísimo ao cine. Entón paréceme que poden convivir perfectamente. E ademais danme moito de comer, é o fogar para moitos de nós. 

O nome orixinal do filme era O Santa Isabel, por que este cambio de nome? 

A min o verdadeiro nome da peli que pedía é o da canción do filme. Cando lle dixen a Guadi (Galego) se se podía chamar Sálvora díxome que sen problema. Empecei con Santa Isabel, pero a min dáseme fatal poñer títulos. Xa non estaba nada cómoda. Cando comecei a montala dicía é que a peli é a illa, non o barco. Propuxen Sálvora, pero dicían que non se comprendía. Comezamos a valorar A Illa dos Segredos, A Illa das Mentiras… E xa foi así. A min gustábame máis Sálvora, é a pena que me queda. Para á seguinte vez aprendín á lección, o seguinte proxecto xa ten nome na miña cabeza.

De feito practicamente todo o suceso do barco está en fóra de campo durante o filme.

É que a min me apaixona o fóra de campo porque me parece que a imaxinación dos espectadores é moito máis interesante, moito máis suxerinte. Isto vai soar un pouco pedorro pero un día lendo a Ozu dixen “iso!” porque fala das elipses. A min o que me importa é o que pasa despois, cando todos se retiran, cando as cámaras se apagan.

Pécase moitas veces de berrarlle a cara ao espectador as túas intencións.

Dirixirlle, si. Eu metinme en moitas loitas por iso. Son moi de retirarme, de suxerir. Ozu é moi pedrada miña. A película ten un código no que entras ou non entras, porque algunha persoa me dicía que lle faltaba punch, que lle faltaba ver máis. Pero iso non é un erro no sentido de que foi deliberado. 

Falando xa do naufraxio en si, chama a atención que este feito non se soubera. Un feito con tantos mortos e cunha historia moi destacada respecto ao salvamento. Pensas que se as heroínas fosen heroes, a historia cambiaría?

Si, sen dúbida. Incluso todas esas homenaxes foron tan paternalistas… O que se le na película é un texto real: “Y son nuestras madres, y son nuestras hijas…”. O que son, son os mellores mariñeiros da Ría de Arousa. Pero non as mellores mulleres mariñeiras, é que eran os mellores mariñeiros. 

Penso que se mesturaron moitas cousas para que non sexa recordado. Esta cousa fea dos dedos cortados das vítimas, da sospeita de roubo… Eu creo que despois houbo neglixencias institucionais, e tampouco interesou moito por iso. O dono da illa tampouco tería moita gana de que se puxese moito o foco sobre ela. 

Como consideras que está o papel da muller no audiovisual? Traballaches tanto en televisión como agora no cinema.

A min pasoume unha anécdota tremenda coa película Colléronme nun taller de desenvolvemento en Chile. Cando eu contaba a peli, dicíanme as directoras isto era feminismo 2.0, porque ten unha prota mala, que mete a pata, imperfecta. A min, por exemplo, alucíname cando algún home me di que lle custa querela. Cústache querela? Pois iso é porque xoguei contigo, porque ti a viches salvando a 48 persoas. O que pasa é que non fala como ti queres ou porque é brusca e dura. 

Fíxome moita gracia un chío dunha directora de desenvolvemento en Avalon que dicía: “Estou farta de que falen de mulleres fortes nos dossiers, parece a mercantilización da ficción”. Eu creo que definir a unha personaxe como muller forte é unha reiteración. Reese Witherspoon, cando creou a produtora para facer Big Little Lies, dixo que fixo iso porque estaba farta de que en calquera secuencia se lle preguntara ao home que facer. Unha muller FAI. 

Un elemento que considero que está especialmente coidado é o deseño de produción. Salvando as distancias, o mostrado semella fotografías en movemento de Ruth Matilda Anderson.

Completamente. Ti vas ao meu despacho e está todo cheo de fotos de Ruth Matilda Anderson! Fixen unha cousa tontísima que é usar unha app na que ti metes unha foto en branco e negro e pásacha a cor, e díxenlle ao xefe de produción se o intentabamos coas de Ruth Matilda Anderson a ver se nos saían algúns estampados, algunhas cores que tivésemos en conta. E si, 100%. 

Volvendo ao proceso de documentación, ata que punto foi complicado conseguir información sobre o tema?

Había dous libros, o de Xosé María Fernández Pazos que é xornalista da Radio Galega, e logo Tino Biéitez que ten varios volumes, e a verdade é que aí está toda a información. Despois o baleiro está en como eran elas. Pouco a pouco vas falando coa xente do lugar e vas pescudando. Que por certo, se a alguén lles parecen duras esas mulleres, se as chego as retratar como eran de verdade… 

Como foron os feitos é outra historia. Eu invento totalmente. Hai pistas, pero despois ao final non ten nada que ver coa realidade. Os propios libros debaten, non está nada claro o que aconteceu. Aínda que si hai cousas que son incuestionables: un faro de 1,90 nesa ría é unha barbaridade, e máis que estea agardando 16 anos por unha óptica. É gravísimo. 

Brais Nogueira

A nivel lingüístico paréceme moi interesante como a través dos diálogos constrúes aos personaxes servíndote sobre todo contraste entre a personaxe de Darío Grandinetti, un cosmopolita arxentino que cita a Eduardo Galeano co parcos en palabras que son os habitantes da illa.

Apetecíame que el fose un torrente de retórica, e que elas tiveran os valores clarísimos e foran directas, sen enredos. Despois tiñamos o código de que cando elas falaban con el, fose un extraterrestre. En que lingua me está a falar? Tamén hai unha movida, que nós miramos a América moi por enriba do ombro, e alí fomos e estaban xa moi desenvolvidos. A min o que me gusta é non ser maniquea, e todos teñen moitas sombras e moitas arestas. 

Tamén pos énfase na diferencia de clase a través de planos detalle como o que fas aos zapatos. Contar co plano e non falar. 

É que a min encántanme os diálogos moi parcos. De feito custoume moito escribir os de León porque me gustan os bandazos. Se estou facendo cine, teño que contar coa imaxe. Un plano polo que loitei moito, incluso en montaxe: é ese plano dos pés. Encantábame presentar unha personaxe desde aí. 

Respecto a lingua, eu creo que é un filme que sería bastante lóxico que estivera rodado en galego na súa grande parte.

Non foi por min, moito chorei. Non se me deixou, así que decidín facer Fariña. Falei con Rosa Moledo, traballamos moitísimo e pulimos. A constatación definitiva do traballo fonético é cando a dobramos ao galego, que simplemente había que cambiar as letras, pero nada da fonética nin da música da frase. Foi a dobraxe máis fácil do mundo. 

O que si, vou facer unha cousa na estrea en Galicia: vai ir unha versión en galego e en castelán. Todos os actores galegos dobráronse a si mesmos e entra moi ben todo en boca. A parte na que deberían falar en galego, vai en galego, e a outra en castelán. Tamén foi unha loita que tiven e gañei, e vai ser a versión que se vai ver en salas. Nas coproducións ás veces ocorren estas cousas. 

Que proxectos tes para o futuro?

Teño moitísimas ganas de escribir outra peli, téñoa aí na cabeza pero non dou atopado o momento. A verdade é que son tremenda: outra vez muller, outra vez costa. Aínda que esta vez é contemporánea. Agora estou a facer a produción executiva e o guión dun documental que se chama A cero cinco, que é moi bonito. É do director Gonzalo Suárez e conta a historia dun director de cine que queda paralítico e conta o a súa experiencia co baloncesto en cadeira de rodas.  

Tamén estamos preproducindo un documental de Marta Pérez sobre a transexualidade que se chama Dúas vellas, sete gatos e tres máquinas de coser que está tendo unha acollida incrible en todos os mercados e nos talleres de pitching. E despois vou traballar o ano que vén nunha cousa moi gorda que non poido contar, pero é unha oportunidade de dirixir unha serie documental que me acaba de saír, unha pasada. 

Sei que tamén estás preparando unha serie que é un western.

Si, teño a serie como proxecto, foi seleccionada en talleres moi importantes. Pero iso custa movelo máis, e agora que me ía a poner máis seriamente, saíume isto. Que seguramente axude e igual para o ano fanme máis caso. Pero ao non ser contemporánea non caduca, é un proxecto que me encanta e paréceme redondísimo. O capítulo piloto escribino con Javier Olivares, así que imaxínate. 

Déixanos contarcho!
Mantente ao día das nosas novidades uníndote agora á nosa lista de suscriptores.