Unhas ‘Elisa e Marcela’ anacrónicas e cosmopaletas

O matrimonio de Elisa e Marcela semella ficción, mais é tan real coma intrigante e misterioso. É sabido que esta parella casou no 1901 na Coruña, e que a súa historia continúa envolta nunha nube de ambigüedade e incógnitas. Isabel Coixet vén de estrear o filme Elisa y Marcela no cal se concreta a vida destas mulleres, mais desprezando a realidade singular da Galicia de hai un século e españolizando o escenario, no que introduce dúas protagonistas totalmente desvinculadas da súa época, que aceptan e viven a súa sexualidade coma persoas actuais.

O romance comeza cando ambas estudan para ser mestras na mesma escola, momento no que xa son caracterizadas como inadaptadas sociais e conscientes das inxustizas do mundo. Coquetean e namoran cunha normalidade pasmosa, sen que o feito de ser homosexuais supuxese contradicións persoais nin obstáculos na súa relación amorosa. Son supermulleres contra un mundo de viláns. Viláns nos dous sensos da palabra, como malvados e como aldeáns, xa que as mestras amosan constantemente unha actitude de superioridade moral respecto dos seus veciños.

Resulta cando menos curioso, que as únicas persoas bondadosas que axudan a Elisa e a Marcela son un matrimonio acomodado: o alcalde de Porto e a súa muller. En ningún momento chegan a ter un trato cordial, nin moito menos amizade, cos seus veciños, que son retratados coma seres hostís, crueis e retrógrados. Por este patrón tamén foi cortada a familia de Marcela, da que se perde o rastro sen explicacións no medio do filme; e da familia de Elisa só se menciona a unha parente monxa que dirixía o colexio no que estudaban. O seu desarraigamento é tal que pensan na emigración á Arxentina coma un soño marabilloso, e non como a única opción que lles quedaba; facendo unha versión ‘Disney’ da sangría migratoria galega.

O rexeitamento cara o pobo galego maniféstase tamén mediante a exclusión da nosa lingua. O filme rodouse en castelán, non foi dobrado ao galego. O único personaxe que ten un notábel acento galego e mesmo emprega algunhas verbas neste idioma, é Andrés (Tamar Novas), un mozo carpinteiro que andaba a facerlle as beiras a Marcela, chegando mesmo a acosalas e chamar “marimacho” a Elisa. Mentres ignoran que o galego era nese momento a lingua máis falada por unha ampla maioría, todos os personaxes portugueses falan en portugués subtitulado ou nun castelán à la portuguesa.

Algo curioso e recurrente ao longo do filme é a aparición de elementos mariños -especialmente polbos- de xeito forzado e quizais cunha intención simbólica, que resulta ridícula no medio dun constante desprezo pola cultura galega. Chega a ser cómico que aparezan algas ou un polbo nunha escena de sexo facendo referencia a Galicia e que, pouco despois, Marcela diga “La Coruña” cun ele moi ben pronunciado.

Ante a mitificación e falla de contradicións e evolución, as personaxes de Elisa e Marcela (Natalia de Molina e Greta Fernández) rematan por ser chás, a pesar da excelente interpretación das actrices. A perspectiva de xénero que se lle intenta dar, remata por ser forzada e caer en estereotipos que creban a verosimilitude e o interese. Resulta esaxerada a caricatura do pai de Marcela (Francesc Orella), que só é tratado coma un home autoritario, machista, homófobo e, en definitiva, o causante dos males da súa filla e da súa muller. Non só é o caso do pai de Marcela, moitos dos personaxes masculinos resultan deshumanizados; personalizando e individualizando o sexismo, coma se o patriarcado non fose un problema estrutural senón un conxunto de meras decisións persoais.

Cómpre alabar o tratamento formal, especialmente a aposta polo branco e negro, aínda que quizais se abusara moito das transicións en iris. Dentro da mala construción dos personaxes estabelecida no guión, as actuacións son boas en xeral, e moi sobresaíntes en varios casos coma o de Natalia de Molina e Francesc Orella. Ademais, o guión non introduce elementos novidosos que complementen unha historia que moitas das espectadoras xa coñecen, e ao tratarse de dúas horas de metraxe, faise algo pesada de cara ao final.

Se ben é motivo de celebración que esta historia, que un día causou un pequeno seísmo no sistema, se transformase nun filme que -distribuído pola empresa Netflix- chegue a tanta xente. O problema é o seu tratamento que, pese ao falso atrevimento formal, fai que careza de contido novidoso. O que hai un século era verdadeiramente rompedor a día de hoxe, e sabendo que un amplo segmento de consumidores apoia as reivindicacións do movemento LGTBI, non supón unha aposta arriscada, por moito que se anuncie cun discurso de apariencia vangardista e revolucionaria.

Dirección: Isabel Coixet
Guión: Isabel Coixet, Narciso de Gabriel
Fotografía: Jennifer Cox
Música: Sofia Oriana Infante
Ano: 2019
País: España
2