‘Be Water’: O desacougante mundo do mañá, unha vez máis

Autora
Antía Yáñez
Ano
2019
Editorial
Cuarto de inverno
A nosa puntuación
3

Coido que non é a primeira vez que destaco nestas liñas a gran valía da nosa literatura distópica, un xénero que sobresae nas nosas letras tanto na súa vertente para adultas como para o público xuvenil e que nos deu títulos de igual ou maior calidade que outros xéneros a cotío valorados como auténticos fenómenos en si mesmos na nosa literatura (véxase o caso da novela negra galega, por exemplo). A títulos recentes como a soberbia Natura de Iolanda Zúñiga, DX de Eli Ríos ou as traducións ao galego de grandes clásicos do xénero como Soñan os androides con ovellas eléctricas? de Philip K. Dick (traducido por Fernando Moreiras) ou O conto da criada de Margaret Atwood (traducido por Celia Recarey e Carlos Valdés), engádese agora Be Water, unha novela pensada para a rapazada que volve afondar no imaxinario da distopía coas súas propias notas de orixinalidade.

Antía Yáñez (Burela, 1991) é a responsable dun texto que xa fora finalista do I Premio María Victoria Moreno de Literatura Xuvenil e que agora sae do prelo como un dos primeirísimos títulos do selo Cuarto de Inverno, recentemente creado. Após obter un gran éxito entre o lectorado adulto con Senlleiras en 2018, Yáñez volve dirixirse ao público mozo, o mesmo para o que creou estimulantes relatos de aventuras coma O misterio de Portomarín (2016) ou a súa continuación O misterio do torque de Burela (2019). Con Be Water, a autora adopta case todos os recursos formais e argumentais do xénero distópico pero asume certos riscos e crea unha atmosfera complexa e retadora para o lectorado xuvenil, sen deixar de achegar unha moi interesante (e necesaria) ollada de xénero á súa novela.

Be Water trasládanos a un futuro moi distante (o século XXV) pero recoñecible e máis que idóneo para a composición da fábula distópica. Unha vez máis, a cobiza, a especulación, o medo, a incerteza e, en definitiva, o capitalismo salvaxe provocan unha gran hecatombe que arrasa o planeta e destrúe o mundo tal e como o coñecemos. Unha das peculiaridades da novela, e que a distingue de outras distopías, é a importancia que se lle outorga á auga como metonimia do poder e a riqueza nun contexto de carestía e extrema pobreza, un aspecto que lembra por un intre ao filme In time (2011) de Andrew Niccol, no que a propiedade do tempo (literalmente) determinaba o réxime económico, social e político do futuro esbozado.

En Be Water a auga xa non só é un ben fundamental para a supervivencia, senón que se converte na principal moeda de intercambio na nova orde xurdida tras a apocalipse: unha monarquía absoluta que renace dos vestixios do capital que nun momento dado acaparou ese recurso natural para explotalo ao seu antollo e sen ter en conta o ben común. A auga xa non é simplemente escasa, é un produto de primeirísima necesidade practicamente desaparecido de forma natural nas colmeas subterráneas que “protexen” aos sobreviventes do Gran Cataclismo e co se fai máis negocio ca nunca.

A posesión dos recursos hídricos marca, polo tanto, a fenda entre os poderosos e os máis necesitados. Estes últimos, reducidos á condición de proletariado máis precario, reciben en pago polo seu traballo practicamente escravo unhas poucas pingas de auga que almacenan nun “aquaestático” que sempre levan consigo. Mais neste contexto de desigualdade radical, a raíña Hera, descendente directa dos que hoxe se recoñecerían doadamente como os podentes donos das grandes multinacionais que esgotan a riqueza natural unicamente para convertela en riqueza pecuniaria para si mesmos, non escatima en litros e litros do ben máis prezado do mundo para tomar un baño.

Con esta premisa, Yáñez preséntanos aos seus protagonistas, afectados por distintas capas da opresión e a marxinalidade: por unha banda, Iolanda, unha adolescente obreira ao cargo dunha filla de poucos meses para a que cada día é unha pugna constante por sobrevivir, e pola outra Aquiles, unha sorte de sicario ao servizo do réxime, ao que debe obediencia e lealdade sen que puidese escollelo (a xeración roubada do futuro distópico desta novela destínase a engrosar as filas das forzas da orde). Entre ambos personaxes xorde e desenvólvese un vínculo que achega as notas de humanidade, compaixón e afecto que tan despiadadamente foron substituídos polos instintos, a supervivencia e o forzado individualismo. Ambos personaxes descobren tamén un sinistro complot e un segredo persoal que tamén lles permite redescubrirse a si mesmos. Un risco común a moitos relatos distópicos mediante o cal se amosa que mesmo no caos do desastre poden renacer sentimentos nobres e empáticos.

Malia que nun primeiro momento percibimos unha caracterización dos personaxes tendente ao arquetipo e ao antagonismo máis encontrado, pois a distinción entre “bos” e “malos” no plan argumental apenas achega matices, esta dicotomía racha por momentos grazas ás abondosas pasaxes descritivas que buscan dotalos de profundidade. Mais estas descricións resultan claras e fluídas, sen que o ritmo narrativo se vexa perturbado por unha interrupción ou un estancamento da acción. E tamén é de agradecer que este redondeo pase pola peneira da perspectiva de xénero, presentando unha protagonista afouta e decidida (e non só), especialmente nun texto concibido para a mocidade e pensando que esta pode ser unha das primeirísimas aproximacións da lectora adolescente ao xénero distópico.

O valor engadido de Be Water tamén reside no tratamento dalgúns temas que adoitan ser tabús pero que Yáñez inclúe no discurso literario destinado a este tipo de público con toda a naturalidade e pertinencia argumental. Tanto no tratamento da maternidade como no da sexualidade, por exemplo, a autora trata ao seu lectorado coma un igual, sen caer en maniqueísmos ou efectismos que en nada beneficiarían ao resultado final da escrita.

Para resumir, Antía Yáñez propón en Be Water unha nova e moi interesante revisión do xénero distópico na nosa literatura actual, alicerzando un imaxinario propio máis que suxestivo e cuns riscos definitorios que non resultan redundantes. Unha lectura entretida, amena pero tamén desafiante, que reelabora a fantasía antiutópica para un público lector en formación pero que con esta obra se enfrontará, sen dúbida, a unha das súas primeiras lecturas máis adultas e relevantes. Algúns dos seus valores a destacar son a preponderancia que se lle outorga ao rol feminino (en liña co legado doutras autoras do xénero como Margaret Atwood, que tamén poñen o énfase na dobre ou triple desigualdade sufrida polas mulleres nos seus relatos distópicos) así como o coidado pulso narrativo, que fan desta novela para a xuventude unha das novidades literarias máis atraentes do último ano. Un moi bo comezo para a nova aventura editorial que o ampara e que afianza e consolida o talento da súa autora.

Pódeche interesar...
‘Drácula’: chuchar o sangue en tempos de Tinder