Libros para a corentena: ‘A conxura dos necios’ de John Kennedy Toole

Hai tempo que procedín á lectura da obra de John Kennedy Toole (1937-1969) case movida polo sentimento de tenrura e compaixón que me inspiraba o seu infeliz periplo vital. Sabido é que este profesor universitario natural de Nova Orleáns nunca chegou a ver materializados os seus esforzos literarios nin a obter o debido recoñecemento por eles en vida.

Anos despois de rematar a que sería a súa gran obra mestra, A conxura dos necios, e despois de padecer durante moito tempo unha terrible depresión e suicidarse, foi a súa propia nai a que reemprendeu o camiño da persuasión entre distintas editoras intentando facerlle xustiza ao legado literario do seu fillo. Ata que a fortuna quixo que batese co escritor Walker Percy, o único naquela altura capaz de ver e entender o xenio que agochaba aquel manuscrito sistematicamente rexeitado e incomprendido por todos os que antes o leran e no que supostamente “non pasaba nada”.

Transcorrera máis dunha década dende o pasamento do seu autor cando, en 1980, A conxura dos necios se converteu nun auténtico fenómeno literario após unha publicación que se fixera de rogar. A pregunta, entón, é obvia: como é posible que a andaina ficcional de Ignatius Reilly fose tan deliberadamente ignorada e desprezada no seu momento e que, por tanto, Kennedy Toole non puidese gozar do éxito da súa creación, á que dedicou gran parte da súa vida e toda a súa destreza narrativa? A historia da literatura (e da arte en xeral) está repleta de pobres necios (permítaseme esta insignificante chiscadela ao título da obra) de moi curta vista que serían capaces de botar abaixo a publicación da mesmísima Eneida de teren posuído o poder, a autoridade e a ocasión para facelo.

Na historia da literatura e da arte son abondosos os exemplos que demostran o importante e o decisiva que é a recepción por parte dos axentes do sistema e como esta pode transformar o artefacto tanto nun obxecto anódino sen valor ningún ou, pola contra, nunha peza artística consagrada e canonizada. En ambos casos, a obra é a mesma, simplemente mudan o tempo, o espazo e, sobre todo, o xeito de ollala e apreciala. E así sucedeu con esta novela que moitos non quixeron ou non puideron valorar e que ben puido ter quedado para sempre agochada nun caixón.

Así, A conxura dos necios sobreviviu ao esquecemento e á incomprensión para incorporar á historia literaria universal un dos seus meirandes antiheroes: Ignatius Reilly, protagonista indiscutible desta gran épica da mediocridade cuxa grotesca aparencia e non menos grotescos modos inspiran no lectorado un riso culpable e laiado.

John Kennedy Toole aborda na súa novela unha nada velada crítica á sociedade do seu tempo (a dos anos 60 nos que foi escrita a obra) a través dun insólito paradigma: un pseudointelectual gallofeiro e maniático de máis de trinta anos que nada quere saber de traballar (nin de intentalo), que vive coa súa apoucada e sobrepasada nai e que aspira a ver recoñecida a excelencia dos seus tolos e retrógrados ideais, os cales plasma caoticamente nunha morea de cadernos de notas. Esta ridícula ampulosidade vese reforzada co seu aspecto físico e co seu extravagante atavío, que evidencian dende a mesma fachada que non estamos ante un personaxe simplemente excéntrico:

O señor González viu unha viseira verde na porta. […] Entón abriuse a porta e o señor González viu entrar na oficina un dos homes máis grandes que nunca tivera diante. O home tirou a gorra e deixou á vista unha espesa cabeleira negra lambida ao cranio con vaselina, ao estilo dos anos vinte. Cando tirou tamén o abrigo, o señor González viu unhas rodas de unto embutidas a presión nunha camisa branca, dividida verticalmente por unha ancha gravata de flores. Parecía que a vaselina tamén pasara polo bigote, pois este brillaba con intensidade. Ao conxunto sumábanselle uns inverosímiles ollos azuis e amarelos orlados por unha finísima malla de veíñas rosadas. O señor González pregou case audiblemente por que aquel hipopótamo fose un candidato ao posto. Estaba impresionado, turbado.

A decadente pero pretenciosa personalidade de Ignatius provoca abraio e estupefacción entre as persoas do seu entorno, aos que rexeita e entende por debaixo da súa aínda incomprendida pero para el indiscutible xenialidade intelectual. A súa conduta cambiante e imprevisible e os seus delirios de grandeza provocan todo tipo de situacións traxicómicas ao longo da novela, arrastrando con el a outra xente igualmente atrapada na súa mediocre existencia.

Nas súas dúas incursións no mundo laboral, primeiro como arquiveiro na empresa Levy Pantalóns e logo como vendedor ambulante de bocadillos de salchicha (ambas ocupacións inspiradas en experiencias vividas polo propio autor), atopa todo tipo de escusas e esgrime os máis rocambolescos argumentos para escapulirse das súas responsabilidades. Por suposto, sempre trata de amosar máis do que realmente é, sempre ten algo que dicir e sempre debe ser o último en dicilo, toda a razón do mundo semella pertencerlle a el e retruca a quen sexa coas súas pedantes explicacións, que tanto versan dun xeito peculiar sobre a marxinalidade e as condicións de vida da cidadanía afroamericana…

A pesar das moitas cousas a que teñen sido sometidos, os negros non deixan de ser un pobo tendente ao agradable na maior parte dos casos. O certo é que ata o momento nunca tivera demasiado trato con eles, pois son dos que se mesturan cos seus pares ou con ninguén, e como para min non existe par, non me mesturo con ninguén. En falando con varios obreiros –todos eles ansiosos por trabar conversa comigo– vin descubrir que percibian un salario aínda menor ca o da señorita Trixie.

En certo sentido sempre sentín unha sorte de afinidade coa raza de cor, pois compartimos un lugar no mundo: tanto eles coma min habitamos extramuros na sociedade americana. Sobra dicir que o meu exilio si é voluntario. Con todo, salta á vista que moitos negros desexan converterse en membros activos da clase media americana. Non me explico por que. Debo confesar que este desexo seu me induce a cuestionar os seus xuízos de valor. Aínda así, realmente non é asunto meu que eles queiran ou deixen de querer formar parte da burguesía. Que caven a propia tumba, se lles prace.

…como afondan nas causas da enaxenación da mocidade, o cal conduce a un hipotético roubo no seu carriño de bocadillos de salchicha:

Trátase dun incidente de gran valor sociolóxico. A culpa é da nosa sociedade. Este mozo, entolecido pola provocativa teleprogramación e polas lascivas publicacións periódicas, debeuse dedicar a alternar con mozas adolescentes de cruño convencional que se negaron sempre a participar no seu imaxinativo programa sexual. Os seus desexos físicos, ao verse así frustrados, procuraron daquela unha sublimación no ámbito alimentario. E a min, por desgraza, tocoume ser a vítima. Grazas a Deus que o mozo busca unha válvula de escape na comida. De non ser así, aínda me puido violar alí mesmo.

Ignatius Reilly anticipa dun xeito formidable toda unha caste de liderados de opinión virtuais tan detestables como merecedores da nosa compaixón e que hoxe son lexión. O protagonista desta obra semella por momentos curmán lexítimo do troll incendiario, o aspirante a tertuliano resabido e todos estes arquetipos que hoxe no canto dunha tele e unha pantalla de cine teñen internet e cuestionan a orde social crendo que o seu parecer é verdadeiramente relevante. Mais Ignatius excede todas as categorizacións, lembra un pouco a isto e ao outro, e nós mesmas somos quen de recoñecernos nalgunha das súas loucuras megalómanas ou nas mostras da súa decrepitude moral e física. Todo sen deixar de rirnos aínda que poidamos sentir algo de mágoa por el e polas súas circunstancias, de aí a culpabilidade das nosas gargalladas.

En definitiva, A conxura dos necios é unha escolla literaria ideal para tempos de reclusión. Se tedes a oportunidade durante ou despois do confinamento non deixedes de achegarvos a ela, especialmente na tradución ao galego que Eva Almazán realizou para Faktoría K, o selo de narrativa de Kalandraka, e que leva nas librarías do país dende o ano 2008 (a esta edición pertencen as pasaxes que citei anteriormente neste artigo). As xocosas e patéticas peripecias de Ignatius Reilly farán as vosas delicias e daranvos un insólito espello no que ollarvos, tédeo por seguro.

Pódeche interesar...
O Festival de Cans adíase polo coronavirus