Libros para a corentena: ‘Decamerón’ de Giovanni Boccaccio

Nesta primeira tarde de estado de alarma, momento preciso no que comezo a escribir estas liñas e dou continuación a unha serie accidentalmente iniciada coa miña anterior reseña de Instrucións para converterse en fascista, propóñome recuperar un título clásico, premonitorio e que non deixa de ser unha chiscadela tanto para o conxunto do estado, que fica na casa obrigado polas medidas de contención da expansión do xa celebérrimo COVID-19, como para o resto da cidadanía europea, que se acha nunha situación moi semellante á nosa (ou mesmo máis grave), especialmente para un país que ten esta obra como un dos grandes piares da súa literatura nacional e que neste intre atravesa horas críticas.

Antes de proseguir, habedes permitirme unha sorte de captatio beneuolentiae para pregarvos que disculpedes o cambio radical de ton que penso adoptar para esta serie de publicacións. Prego que me permitades empregar un ton algo máis heterodoxo, menos analítico, menos solemne, incluso máis emocional. Todas as obras que me propoño debullar aquí forman parte da miña biblioteca persoal dende hai moito ou pouco tempo e todas elas significan algo para min. E, por outra banda, son plenamente consciente de que calquera recomendación literaria que se faga durante estes días debe evitar as habituais exhortacións á lectura inmediata, pois coas librarías xa pechadas o subministro destes alimentos para a mente e a alma está cortado de raíz. Polo tanto, o que aquí tratarei de facer será ofrecervos unha lectura máis informal e persoal dunhas poucas pezas de gran valor literario para min ás que podedes botar un ollo nestes días se as tedes a man nos vosos estantes ou que podedes anotar para un futuro achegamento nada máis cesen estes días estraños e incertos. Unha acha consolo nas letras e gustaríame partillar ese consolo. Sen máis pretensións.

Volvendo ao rego, súmome á corentena literaria que tanto éxito está tendo nas redes cunha obra que xa vin recomendada en máis dun perfil de instagram dende o pasado venres, no que a interminable cadea de contaxio vírica comezou a dar paso a outra cadea de contaxio informativo e represivo para deter a doenza. Trátase de Decamerón de Giovanni Boccaccio (1313-1375), un deses libros dos que case sempre oes falar na escola pero rara vez te propós ler, un clásico con maiúsculas e orgullo nacional para a literatura italiana que tamén está considerado un dos títulos imprescindibles das letras universais. Para todas aquelas que esqueceran xa as escasísimas leccións de historia literaria recibidas ao longo do ensino medio, simplemente cómpre lembrar que esta escolma de contos ve a luz nun contexto do renacemento cultural europeo e está considerado un dos textos fundacionais da literatura italiana, xunto coas obras de Petrarca e Dante, que adoitan aparecer sempre á beira de Boccaccio en cada mención ao xurdimento da lingua italiana a nivel literario. Composto entre os anos 1351 e 1353, Decamerón preséntase como unha narración enmarcada na que os seus protagonistas, sete mulleres e tres homes recluídos no campo para protexerse da epidemia de peste que asolaga Florencia (calquera semellanza coa realidade é pura coincidencia… ou non), comezan a contar historias alternativamente durante os dez días que dura o confinamento. Os relatos son de natureza moi diversa e van dende o humorísitico ata o erótico, case sempre acompañados dalgún tipo de reflexión moral ou ética, e cos que os personaxes se evaden no seu refuxio rural mentres o mundo ao seu redor esmorece.

Boccaccio mirou de fronte á súa máis rabiosa actualidade con esta obra, pois tivo moi presentes as funestas consecuencias da gran pandemia do seu tempo, a peste negra ou peste bubónica, que levou por diante á meirande parte da poboación do continente europeo nun século XIV caracterizado polo caos e a crise xeralizada que marcarían o cambio de época. Non en van, ao comezo do primeiro libro de Decamerón, o autor ofrece unha vívida descrición dos riscos da doenza, da súa mortaldade e da profunda mudanza que esta provoca no modo de vida da xente no seu paso por Florencia, á que chegou en 1348:

Digo, pois, que xa chegaran os anos da frutífera encarnación do fillo de Deus ó número de mil trescentos corenta e oito, cando á egrexia cidade de Florencia, a máis nobre de todas as cidades de Italia, chegou a mortífera peste […] que comezara algúns anos antes nas partes orientais, privándoas de innumerables vidas, e que transmitíndose dun lugar a outro sen deterse, estendérase miserablemente ó Occidente. E non valendo contra ela ningún saber nin providencia humana –como foi a limpeza da cidade de moitas inmundicias por oficiais nomeados a tal efecto, e a prohibición de entrar nela a todos os doentes, e moitos consellos dados para conservar a saúde– nin tampouco as humildes súplicas feitas a Deus por persoas devotas, non unha, senón moitas veces, en procesións ordenadas e doutros xeitos, case no principio da primavera do ano antes dito comezou horriblemente e de xeito extraordinario a mostrar os seus dolorosos efectos. E non era como en Oriente, onde a quen lle saía sangue polo nariz éralle manifesto signo de morte inevitable, senón que, no seu comezo, nacíanlles aos varóns e ás femias de igual xeito unhas inchazóns nas éngoas ou baixo as axilas, algunhas das cales adquirían o tamaño dunha mazá común e outras o dun ovo, e algunhas máis e algunhas menos, ás cales o vulgo lles chamaba bubóns. E das dúas partes do corpo ditas, en breve espazo de tempo comezaron os mortíferos bubóns a estenderse indistintamente ó resto das súas partes; e inmediatamente comezaron as manifestacións de dita enfermidade a trocarse en manchas negras ou lívidas, as cales lles aparecían a moitos nos brazos e nas coxas e en calquera outra parte do corpo, a uns grandes e raras, a outros miúdas e mestas. E así como os bubóns foran ó principio, e seguían sendo, certísimo indicio de morte futura a quen lles sobreviñan, tamén o eran estas.

Para curar tal enfermidade non parecía que valese nin servise de proveito consello de médico nin forza de medicina ningunha; ou porque non o permitise a natureza do mal ou porque a ignorancia dos que o trataban –dos cales, ademais da xente de ciencia, se fixera grandísimo o número tanto de homes como de mulleres carentes de todo coñecemento de medicina– non coñecese a causa e, xa que logo, non adoptase o remedio axeitado, non ós eran poucos os que curaban, senón que case todos morrían antes do terceiro día da aparición dos mencionados signos, uns antes, outros despois, e a maioría sen febre ningunha nin outro accidente. E tivo esta peste maior forza porque se pasaba por contaxio dos enfermos dela ós sans, igual que fai o lume coas cousas secas ou graxentas cando se lle achegan moito. E o mal agravouse aínda máis, pois non só falar e tratar cos enfermos lles producía ós sans a enfermidade ou idéntica clase de morte, senón que tocar as roupas ou calquera outra cousa tocada ou usada por aqueles enfermos parecía transmitirlle aquela enfermidade a quen tocaba. […]

Por estas cousas, e por bastantes máis, semellantes a estas ou peores, nacéronlles diversos medos e imaxinacións ós que seguían vivos, e case todos tendían a un fin moi cruel, como era evitar e fuxir dos enfermos e das súas cousas; e facendo isto, cada un coidaba que se procuraba a saúde. E había algúns que pensaban que vivir moderadamente e gardarse de todo o superfluo axudaba moito a resistir tan mal accidente; e, reunindo o seu grupo, vivían separados de todos os demais, recolléndose e pechándose en casas onde non houbese ningún enfermo e onde se puidese vivir mellor, usando con enorme moderación delicadísimos alimentos e óptimos viños e fuxindo de todo exceso, sen permitirse falar con ninguén nin querer oír de fóra ningunha noticia sobre morte ou enfermos, e alí entretíñanse con música e con aqueles praceres de que podían dispor. Outros, opinando o contrario, afirmaban que beber moito, e gozar, e andar cantando e solazándose, e satisfacer o apetito con todo o que se puidese, e rir, e burlarse do que sucedía era a medicina máis conveniente para tanto mal; e así como o dicían levábano á práctica segundo os seus medios, indo todo o día e toda a noite ora a esta taberna ora á outra […] E podían facelo doadamente porque todo o mundo, como se non fose vivir máis, abandonara todas as súas cousas, igual que a si mesmo […] E, en tanta aflición e miseria da nosa cidade, a reverenda autoridade das leis, tanto divinas como humanas, derrubárase e disolvérase case toda ela, pois os seus ministros e executores, ó igual que os outros homes, estaban todos mortos, ou enfermos, ou tan privados de servidores que non podían realizar oficio ningún; polo cal éralle lícito a todo o mundo comportarse segundo a súa vontade.

Boccaccio refire os estragos da epidemia nunhas liñas que non semellan envellecidas polo paso dos séculos, especialmente no que atinxe ao pánico e o individualismo que estas situacións provocan, tan virulentas ou máis que a propia enfermidade. Veño de citar nos parágrafos anteriores un fragmento da versión galega (porque si, este é un clásico que podemos gozar traducido á nosa lingua) que Moisés Barcia realizou para Rinoceronte Editora no ano 2006 e que foi o primeiro título da súa Colección Vétera de clásicos en galego. Esta edición é particularmente valiosa por ser a primeira vertida ao noso idioma pero tamén por incluír no seu limiar unha conferencia que Álvaro Cunqueiro pronunciou no sexto centenario do pasamento de Giovanni Boccaccio. Porén, a primeira vez que eu me acheguei a este texto foi na edición castelá de María Hernández Esteban publicada na colección Letras Universales de Cátedra, un agasallo que recibín con apenas 16 anos (si, era unha adolescente rara) e que no seu momento valorei moitísimo ao parecerme tan atractiva a premisa inicial da obra, mergullándome de cheo na súa prosa complicada pero ben estimulante. Ademais, naquel tempo os “tochos” eran todo un desafío para min e non dubidaba en lanzarme a eles de cabeza (a versión castelá pasa das 1000 páxinas e a galega consta de 746).

Malia a súa antigüidade, Decamerón mantense fresca como poucas obras das literaturas pretéritas, amosando un carácter metaliterario que para min era moi novo cando descubrín o texto de Boccaccio e enganchando dende a primeira liña co seu relato da catástrofe que, por anacrónica que sexa esta valoración, se achega aos preceptos da distopía. E logo, nunha relectura actualizada, aniña un novo valor, pois o illamento, a soidade e a incerteza destes días devólvennos a un sentimento intemporal que xa parecía existir na Florencia do século XIV. De modo que Decamerón é unha lectura oportuna, digna de ser recuperada nesta corentena literaria que inza as redes sociais de títulos tan interesantes para aproveitar os tempos mortos do enclaustramento, e que recomendo en calquera dos seus formatos (dada a súa antigüidade seguro que está dispoñible na rede nalgunha tradución libre de dereitos de autor, no caso de que non poidades dispoñer dela en formato físico neste momento). Moita saúde e felices lecturas.

Pódeche interesar...
Mundo Prestigio estrean videoclip con ‘Mundo Nuno’