Libros para a corentena: ‘Intempériome’ de Xela Arias

Guillermo Cameselle

Só é poesía aquela que non busca victorias, só será poesía aquela que non afogue nas derrotas. Só é poeta o que busca liberarse de si mesmo. Só será poeta quen o conquira.

A descuberta da obra lírica de Xela Arias (1962-2004) foi para min toda unha revelación que me sacudiu nos meus últimos anos como doutoranda. Malia que o meu naqueles (non tan afastados) tempos era a bibliografía especializada, a cuxa procura me dedicaba infatigablemente día tras día nas bibliotecas universitarias, sempre achaba un oco para asaltar os andeis cuxa sinatura non se correspondía coa miña filiación académica. E na soidade dos depósitos aos que, como alumna, só  se pode acceder baixo determinados supostos, tiven un acceso practicamente ilimitado a moitas obras que espertaban a miña curiosidade, tamén aos poemarios e algunhas das traducións da autora que hoxe me ocupa.

Xela Arias destacou polo innegable dominio dunha ars poetica vangardista e comprometida e por verter á nosa lingua un bo fato de obras da literatura occidental. Sempre adoito sentirme máis próxima a este tipo de autoras, que crean e poñen en valor o creado por outras, que constrúen o seu propio legado mentres consolidan o herdo doutras e que tocan cada póla do noso sistema literario. Arias foi unha desas figuras polifacéticas ás que unha quixera asemellarse e cada ano o seu nome soa e resoa para a súa homenaxe no Día das Letras Galegas (de momento, sen éxito).

Malia que os cada vez máis numerosos estudos que tratan a súa vida e obra inciden no peculiar da súa achega e na súa consecuente exclusión dun grupo xeracional pechado dentro da lírica galega contemporánea, as súas obras ben merecen novas relecturas, sendo como foi unha das grandes precursoras da poesía feminina e feminista que a sucedería. Non en van, hai pouco máis dun ano chegaba ás librarías unha coidada edición da súa obra poética completa a cargo de María Xesús Nogueira Pereira editada por Xerais, unha publicación que viña enfatizar a necesidade de reivindicar os seus versos e a súa traxectoria.

Para esta nova recomendación volvín pasar por moitas fases, pois todos os seus poemarios resultaban tentadores e dignos desta prosa pseudohaxiográfica. Por unha banda, contaba con Denuncia do equilibrio, a súa primeira obra lírica publicada en 1986 e na que se manifestan os principais riscos que definirán a súa poesía.

Por outro lado, podía destacar Tigres coma cabalos (1990), no que se xuntan con mestría a arte lírica e a fotográfica; ou tamén referirme a Darío a diario (1996), a súa heterodoxa ollada á maternidade. Mais foi a última obra que deu ao prelo antes do seu pasamento, Intempériome, a escollida. Editada por primeira vez polo selo Espiral Maior en 2003, Intempériome funciona como un forzado cumio e conclusión do seu devir como poeta, sen dúbida realizando en si mesma o propósito marcado na reflexión autopoética que principia este artigo (extracto dunha disertación maior que Arias publicou no xornal Faro de Vigo en 1984). Mais, como sucede con todas aquelas que marcharon demasiado axiña, sempre cabe laiarse do que puido ser e non foi. E sempre cabe preguntarse como seguiría a desenvolverse a incontrovertible madurez poética que respiran os versos de Intempériome e que acabaron sendo o testamento literario involuntario da súa man creadora.

Intempériome consta de tres partes de extensión desigual nas que o verso libre e irregular evoca o marxinal, o contestatario e o existencial: E así que se me din que agarda, Corazón cuestión e Vencerse é cousa de se tratar. A primeira destas constrúese arredor dun longo poema que contrasta coa concisión case extrema da segunda parte para reequilibrarse en parte na súa última sección.

Arias pon o foco nunha individualidade alienada e oprimida planeando as distintas composicións case como pequenos pero poderosos actos de resistencia. Ademais, non se contemplan normas nin moldes para a expresión e esta manumisión do corsé formal comprende tamén a desobediencia ás convencións ortotipográficas, que se cadra tende a ser menos acusada que noutras obras como Denuncia do equilibrio. As imaxes, sempre suxestivas, radicalízanse na súa fin comunicativa e calan no máis fondo do lectorado.

Intempériome é, en definitiva, unha obra imprescindible de puntos álxidos e prodixios líricos, de despedidas que non aspiraban a selo e que nos agasalla pasaxes de tan perenne beleza poética coma as que adxunto como punto final desta nova recomendación dende o confinamento:

Onde cantan os poetas

a nos lembra-lo que non foi

ou puido ser,

vese a dor da inmóbil, imposible, invariable

medida do silencio que resta.

Silencio que resta, ou no que nos restan.

O ritmo do silencio historiou sempre

a aparencia de acougo.

Estupefaciente.

***

De certo, a vida ía en serio.

Por iso morrer non conta

nos números.

Eras moza,

cómplice nunha derrota que non

sumabas. Feliz por terte insomne

por inmortal.

Xa temos cadáveres amigos

e coñecidos,

sabemos da morte o legado inútil.

Pero ¡que ridículo!, ¿non?,

abraza-lo feito feliz de xa medrar

–camiñar ás afóras–

en tempos asepticamente tan

Alienados.

Pódeche interesar...
‘A Casa de Papel’ (T4): Non dá nin para limpar o cu