Libros para a corentena: ‘Medea’ de Eurípides

Medea, cos fillos mortos, foxe de Corinto nun carro tirado por dragóns, Germán Hernández Amores (Museo Nacional do Prado)

Pasei por moitos títulos antes de chegar a este á hora de ofrecer unha nova recomendación para esta corentena literaria. Calquera que me coñeza un pouco sabe da miña paixón pola traxedia grega clásica e da miña predilección por un dos seus autores máis destacados, Eurípides. E calquera que me coñeza un pouco sabe que a lectura da súa Medea cambiou a miña vida a nivel académico e persoal, así como as numerosas e moi variadas versións que ao longo da historia da literatura occidental inspirou este clásico. Nada novo descubro cando digo que os libros nos falan e manteñen un sólido e fluído diálogo con quen os recibe a través do espazo e do tempo. As fronteiras e os séculos perden toda a importancia cando unha obra así logra superar un gran periplo espazo-temporal e chegar da xa moi afastada Grecia Clásica ata nós, pois esta é a proba irrefutable da súa valía: a súa continuada transmisión e lectura, que, no caso concreto desta Medea, tamén redundaron nun bo número de reescritas e reelaboracións. E tamén aquí, na literatura galega, de aí o custoso proceso de selección que acabou por devolverme á obra coa que todo comezou, á Medea euripidea.

Dada a miña formación nas linguas e literaturas clásicas tendo a pasar por alto certas informacións e a dar por entendidas certas cousas que para unha audiencia profana non son, evidentemente, tan familiares. Mais nesta ocasión non esquecerei esta circunstancia. O teatro na Grecia Clásica foi un dos xéneros máis celebrados, non en van, cada representación de obras tráxicas ou cómicas era toda unha ocasión festiva que congregaba verdadeiras multitudes. A natureza das representacións era moi diferente a como a concibimos hoxe en día, pois o teatro adoitaba formar parte do programa das festividades relixiosas cando nos nosos días é un acto secularizado que ten lugar á marxe de toda homenaxe a calquera tipo de divindade. Mentres que a comedia situaba as súas tramas no presente do seu público potencial, a traxedia remontábase ao mundo do mito, reconvertendo aos heroes e ás heroínas da épica (xénero no que se adoitan atopar as primeirísimas referencias aos mitos gregos) nos protagonistas dunhas historias a miúdo cruentas, difíciles e sen posibilidade de final feliz, marcadas por unhas complicadísimas relacións familiares e polas maldicións proferidas polos deuses a causa dunha ofensa que debe ser castigada.

Por suposto, a cuestión do teatro en Grecia é moito, moitísimo máis complexa e interesante, mais sirvan estas ínfimas pinceladas para situar o autor e a súa obra. Eurípides (ca. 480-406 a.C.) foi o último dos tres grandes autores tráxicos da Atenas Clásica. Aínda que no seu momento foi un autor incomprendido e non tan valorado coma os seus predecesores Esquilo e Sófocles, si se demostrou un dos máis versátiles e talentosos. Talvez por iso é o autor tráxico que mellor se nos conserva na actualidade, cun total de dezaoito obras fronte ás sete que se conservan de cada un dos seus antecesores no xénero. Eurípides foi o tráxico máis innovador, o que máis profundidade e humanidade lle conferiu aos seus personaxes e, polo tanto, o que máis lecturas e relecturas suscita. As súas obras poden gozarse á marxe do coñecemento que poidamos ter do mito que tratan, da literatura que as abeira ou do contexto que condicionou a súa escrita. Case todas elas lograron acadar esa etiqueta de universalidade que tan banalmente se lle impón ao clásico, a calquera manifestación cultural procedente da Grecia ou da Roma antigas. Mais no caso de Eurípides e, por suposto, da súa Medea, esta falacia que se vende como axioma torna en verdade.

Medea representouse por primeira vez no 431 a.C. e conta a historia dun amor violentamente fracasado. Medea e Xasón recalan en Corinto após finalizar a longa aventura emprendida polo segundo e que o uniu á primeira, unha princesa meiga procedente da afastada Cólquide. Porén, Xasón decide abandonar a Medea para casar coa filla do rei de Corinto, traizoando así o pacto selado tempo atrás e desprezando a axuda recibida. Medea planea, non sen dúbidas, unha vinganza terrible contra o que fora o seu amado: primeiro, envía aos fillos de ambos cun agasallo envelenado para matar a futura noiva e o seu pai e, logo, dá morte aos seus propios fillos para privar a Xasón da posibilidade de perpetuar a súa liñaxe. E si, destrípovos a obra enteiriña porque o concepto de spoiler na Grecia Antiga era moi diferente do que manexamos actualmente…

Na súa cuarta recomendación literaria para o confinamento, Iria Pedreira trasládanos á Grecia clásica. 'Medea' de Eurípides
Xasón e Medea no templo de Xúpiter, Jean-François de Troy (Museo Nacional Thyssen-Bornemisza)

Eu manteño, por suposto dende a máis fonda subxectividade, que Medea é a traxedia máis perfecta de todas cantas se escribiron na Antigüidade. Unha afirmación que sei arriscada e ousada pero que vén motivada pola fascinación e a conmoción que sentín a primeira vez que me acheguei a esta obra, tan intemporal e que tantos interrogantes morais e éticos lanza. E é que aínda hoxe Medea está suxeita a moi diversas interpretacións, dada a condición da súa protagonista: unha muller, estranxeira, dona dun poder que tanto pode ser benigno como terrible e que defende e reivindica as súas posicións como heroína, como nai e como ser humano. Nunha primeira toma de contacto custa empatizar cunha muller capaz de matar aos seus fillos, un acto certamente antinatural que nin na actualidade nin na Atenas Clásica é concibible por ninguén, mais a lectura de Medea está repleta de matices. Non se trata simplemente dunha figura monstrosa capaz de chegar a tales extremos por unha mera cuestión de ciúmes ou odio, hai moito máis e hai moitas máis razóns (poderosas e moi razoadas) detrás da decisión final da heroína tráxica. Moi atinadamente a propia protagonista chega a afirmar nun momento da obra que

de todo canto ten vida e pensamento, as mulleres somos a critatura máis desgraciada […] E din que nós [as mulleres] levamos unha vida carente de perigo nas nosas casas mentres eles combaten coa lanza, mais razoan torpemente: que tres veces preferiría eu permanecer onda o escudo que parir unha soa vez. Mais o mesmo argumento non vale para ti e para min: ti tes aquí a cidade e a casa do teu pai, a comodidade da túa vida e a compaña dos teus amigos, pero eu, estando soa e sen cidade, sufro as inxurias do meu esposo, collida como botín dunha terra bárbara, sen nai, nin irmán nin parente ao que ir ancorar arredándome da miña desgraza.

E aí radica a maxia da técnica dramática de Eurípides, que lle dá a Medea unha profundidade psicolóxica que acha poucos parangóns no teatro antigo. Medea cavila, dubida, debátese entre os máis diversos sentimentos (tanto positivos como negativos) e é moi consciente de que se non actúa outros decidirán por ela, probablemente para acentuar aínda máis a súa caída en desgraza ao verse repudiada.

Fronte a esta protagonista forte e tan ben caracterizada, Eurípides presentou un dos heroes máis mediocres e banalizados da historia da literatura occidental: Xasón. A miseria moral que arrodea ao que fora o líder da expedición dos Argonautas é total e as súas motivacións, egoístas e arribistas, achan a súa censura e posterior castigo en Medea. Mesmo nas súas argumentacións, tan baleiras, Xasón amósase débil e irrelevante fronte a unha Medea retoricamente moi superior e que non se deixa enganar polas súas vacuas palabras.

Medea é un deses clásicos imperecedoiros aos que sempre cómpre achegarse. Especialmente dende a óptica das nosas letras, que abeiraron abondosas reescritas desta obra e dalgunhas das súas reinterpretacións posteriores (asinadas por Séneca ou Jean Anouilh, entre outros). Só na literatura dramática galega contamos con varias Medeas que reelaboran e subverten a historia da heroína inmortalizada en Eurípides, sendo as máis destacadas e admiradas por min a Medea dos fuxidos de Manuel Lourenzo, a Medea en Corinto de Luz Pozo Garza e a Medea en Camariñas de Andrés Pociña. No momento no que escribo estas liñas aínda non contamos cunha tradución do texto euripideo á nosa lingua, mais si son moitas e moi boas as traducións xa existentes ao castelán. Eu adoito recomendar a de Alberto Medina González para Gredos, pois foi unha das que manexei nos meus anos de estudante de Filoloxía Clásica e a que case aprendín de memoria ao dedicarme a esta obra no traballo final de grao. Con todo, é doado atopar pola rede numerosas traducións libres de autoría que vos permitan botarlle un ollo a esta obra no caso de non poder acceder a ela fisicamente durante estes días de confinamento.

Eurípides compuxo en Medea unha das obras máis redondas da literatura grega (e xa postas, da literatura universal), unha obra que embiste e resiste o paso do tempo, capaz de verter luz sobre grandes problemáticas humanas que transcenden o valor cultual e relixioso do mito. Unha lectura para hoxe e sempre, que mantén a súa vixencia e o seu valor literario incólumes, da que nunca cansarei de falar e que nunca cansarei de recomendar.

Pódeche interesar...
‘Hierro’ prepárase para retomar a rodaxe da súa segunda tempada