Libros para a corentena: ‘Orgullo e prexuízo’ de Jane Austen

As novelas de Jane Austen (1775-1817) adoitan dar certos problemas esexéticos dende o prisma da modernidade. Se ben é certo que non se trata dunha autora subversiva nin que cuestione abertamente a orde social heteropatriarcal que lle tocou vivir, non é menos verdadeiro que os seus textos gardan certa vixencia acerca das nosas pequenas taras emocionais e condutuais. Talvez iso e o seu agradable envoltorio, cun estilo sinxelo, vivo e lixeiro, foron os principais motivos polos que se converteu nunha das imprescindibles da literatura inglesa e mesmo das letras universais. Aínda a día de hoxe calquera das súas obras resiste as nosas embestidas reinterpretativas por amosarnos unha galería de personaxes arquetípicos que non chegan a ser tal, pois estes mudan, experimentan un cambio profundo no seu xeito de conducirse e redescóbrense a si mesmos e aos demais ao longo da trama. E na que sería unha das súas obras máis celebradas, Orgullo e prexuízo (publicada por primeira vez en 1813), esta recaracterización acada o seu summum.

Sempre defendín que Orgullo e prexuízo é unha obra de personaxes e de pequenos vicios na que se nos amosa a fraxilidade das nosas férreas conviccións e das primeirísimas aparencias, así como a fina fronteira que separa os defectos das virtudes. A novela non deixa de ser un cadro de costumes de moi doada dixestión que anticipa o esquema narrativo típico da comedia romántica pero que agocha algo máis que a fai imperecedoira e máis que aproveitable neste século XXI que habitamos.

Os seus protagonistas, Elizabeth Bennet e Fitzwilliam Darcy, rexéitanse de plano nos seus primeiros encontros guiados polos prexuízos que inevitablemente xorden ante un abxecto orgullo de clase (de clase alta, enténdase). Mais estas fachadas derrúbanse segundo se precipitan os acontecementos. Elizabeth e Darcy aborrécense sen ningún paliativo na súa presentación, vense obrigados a tolerarse en contextos posteriores e logo chegan a amarse pola valía moral que demostran nas circunstancias máis adversas. O final feliz e acorde coas convencións éticas e sociais do momento é incuestionable: Elizabeth e Darcy deben acabar namorados e unidos en matrimonio e, no transcurso da novela, o parecer do lectorado é deliberadamente manipulado para inclinarse ao favor desta opción. Pero a viaxe emocional que conduce a este desenlace é con moito o máis interesante do texto de Jane Austen.

A non exenta de actualidade evolución dos personaxes e o seu crecemento persoal danse, non obstante, nun marco que nos semella máis exótico, aquel que reflicte o estilo de vida dunha gran e pequena nobreza rural e dunha cada vez máis importante burguesía. O detalle e o extremo dos modais e as formalidades que observamos nesta vida cotiá de bailes e nutridas relacións sociais nas que se buscan contactos e vantaxosas posicións resúltannos moi alleas dende a óptica contemporánea. Mais isto non impide, como sigo defendendo, que o percorrido dos personaxes nos amose unha experiencia recoñecible, incluso cando estes, especialmente os femininos, posúen uns valores e unhas inquedanzas que difiren moito da nosa actual comprensión do mundo.

Porque ningunha das mulleres presentes en Orgullo e prexuízo cuestiona que o seu único cometido na vida é ser unha perfecta esposa para o home que a escolla. Con todo, introdúcese un matiz: cómpre que esta sexa unha elección conveniente a todos os niveis. O matrimonio segue sendo un contrato, un contrato que, no caso da familia Bennet, pode arranxarlles moitos problemas de índole económica e social, pero tamén hai espazo para os afectos. Así, Elizabeth Bennet non dubida en rexeitar a proposición do repelente señor Collins, aínda sabendo que esta negativa pode poñer en risco a posición dos seus pais e irmás, pois será este curmán da familia o único herdeiro de todos os bens por ser home. Elizabeth amósase íntegra, sabe que non podería soportar nin moito menos chegar a amar un home coma este e nin a necesidade a disuade deste convencemento. Sabe que debe procurar o seu propio benestar e a súa propia felicidade.

Por outra banda, sendo aínda moi palpable a tensión entre ela e o señor Darcy, este último atrévese a pedirlle matrimonio despois de ter separado ao seu amigo Bingley de Jane, a irmá maior de Elizabeth. Unha declaración francamente torpe pois ao tempo que manifesta os seus sentimentos, amósase certamente soberbio e desprezable ao referirse á familia de Elizabeth, chegando a espetarlle frases como: “Podía esperar vostede que me alegrase da inferioridade da súa situación? Que me felicitase pola perspectiva de ir ter parentes que me teñen unha posición na vida tan claramente por debaixo da miña?”. A arrogante visión que Darcy ofrece do cosmos familiar e da situación de Elizabeth acentúa o desprezo que esta sente por el, incapaz de comprender como pode afirmar querela pensando así dos seus. Por este motivo ela desbota (a verdade, con moita sutileza e elegancia a pesar da ira) a súa primeira declaración amorosa:

Coido que en casos coma este a reacción estabelecida é expresar agradecemento polos sentimentos expostos, por pouco recíprocos que sexan: é natural sentir agradecemento e, se eu puidese sentir gratitude, daríalle as grazas. Pero non podo: eu nunca desexei a súa boa opinión, e dende logo concedeuma vostede de mala gana. Sinto ter causado dor a ninguén: porén, foi inconscientemente, e espero que dure pouco; os sentimentos que me di vostede impediron moito tempo que expresase o seu afecto non poden ter moitas dificultades para superalo tras esta explicación.

[…] Tamén podería eu preguntar […] por que escolleu vostede dicirme, con tan evidente intención de me ofender e me insultar, que gustaba de min contra a súa vontade, contra a súa razón e mesmo contra o seu carácter. Non era esta unha boa escusa para ser maleducada, se é que o fun? Mais teño outros motivos. Vostede sabe que os teño. Se os meus sentimentos non estivesen xa en contra súa, se fosen indiferentes ou mesmo se fosen favorábeis, pensa que calquera consideración podería facer que aceptase ao home que arruinou, se cadra para sempre, a felicidade da miña queridísima irmá?

Albíscase un halo de rebeldía nas actitudes e decisións de Elizabeth, quen ademais tende a pensar mal de todos (desconfianza da que tamén adoece Darcy) contrariamente á súa irmá Jane, bondadosa e sempre inclinada a ver o mellor das persoas. Así se aprecia este contraste nun diálogo marcado polo casamento da súa amiga Charlotte co ridículo señor Collins e no que Elizabeth lle retruca a Jane:

Non teñas medo de que caia en ningún exceso ou de que entre nesa boa vontade universal que é o teu privilexio exclusivo: non é necesario; hai moi pouca xente á que queira de verdade, e aínda menos da que pense ben. Canto máis vexo deste mundo menos me satisfai, e cada día confirma a miña crenza na inconsistencia de todos os temperamentos humanos, e na pouca confianza que se pode depositar no que parece mérito ou sensatez. Atopei dous casos ultimamente: un non o mencionarei, e o outro é a voda de Charlotte. É inexplicábel! É inexplicábel dende calquera punto de vista!

[…] se eu coidase que Charlotte sente algún afecto por el, pensaría peor do seu entendemento do que agora penso do seu corazón. Querida Jane, o señor Collins é un home fachendoso, pomposo, estreito de mente e parvo; sábelo tan ben coma min e debes de sentir, coma min, que a muller que case con el non debe rexer como é debido. Non debes defendela aínda que sexa Charlotte Lucas: non debes, polo ben dunha soa persoa, cambiar o significado dos principios e da integridade, nin tentar convencerte a ti mesma, ou a min, de que o egoísmo é prudencia, e a ignorancia do perigo, garantía de felicidade.

Chama a atención que esta agudeza e determinación non lle permitan a Elizabeth desenmascarar a tempo ao señor Wickham, quen nun inicio parece a antítese do aborrecible señor Darcy: cortés, amable, conversador… Todo un cabaleiro que ao final resulta ser o vilán da historia, raposeiro, ambicioso e capaz de incitar á fuga (e á consecuente deshonra familiar) a Lydia, a irmá pequena de Elizabeth. Só a intervención de Darcy rebaixa a dimensión da traxedia social que isto pode supoñer para a familia de Elizabeth, revelándose nel unha personalidade leal, xenerosa e desinteresada que sorprende á protagonista e ás que a acompañamos nestas páxinas. Certamente hai un propósito didáctico subxacente ao cambio experimentando polos personaxes, sobre todo por Darcy, quen recoñece ante unha Elizabeth que agora si o corresponde: “Gañei humildade grazas a ti”. Mais esta pequena lección moralizante non desmerece unha lectura moi agradable e entretida.

Lin esta novela por primeira vez na miña adolescencia, após ver no cine a súa última adaptación ao celuloide na que Elizabeth Bennet tiña o rostro de Keira Knightley. Non nego que este feito incrementou o meu interese polo material de partida (recoñezo que aínda hoxe é un filme que vexo con gusto) e axiña souben da tradución ao galego da obra de Austen, realizada por José Díaz Lage con limiar de Carlos J. Gómez Blanco para a editora Sotelo Blanco e a súa colección As Letras das Mulleres en 2005, edición á que pertencen as pasaxes citadas neste artigo. E o certo é que fiquei tan sorprendida coa lectura desta obra como abraiada me deixara unha película que en principio non chamaba demasiado a miña atención.

Orgullo e prexuízo é unha obra que non por sinxela deixa de ofrecer. O seu plan argumental semella modesto se o comparamos con outras obras do seu tempo e non demasiado interesante no que á acción se refire, pero a novela cobre moi satisfactoriamente outro tipo de expectativas que descoñecías que tiñas. Por iso é unha lectura tan recomendable para estes días, pola súa lixeireza e a súa mensaxe clara e optimista que reexamina os nosos defectos morais máis ou menos confesables.

Pódeche interesar...
‘A outra Missy’, a comedia que se ri do espectador