Libros para a corentena: ‘Nós’ de Evguenii Zamiatin

Nestes días de urxencia sanitaria e renuncia aos dereitos a prol da seguridade, foron recorrentes as imaxes de cascos urbanos case desertos, de chamadas ao cumprimento das normas establecidas no decreto do estado de alarma por parte das forzas da orde e de declaracións institucionais solemnes esixindo máis e máis esforzos de confinamento e restricións. Un escenario que, como moitas ben apreciaron, apunta máis a unha novela distópica que á realidade que criamos coñecer, e moitas (incluída eu) sinalaron a Orwell coma o gran referente para entender o cambio que se precipitou no noso modo de vida nos últimos días. E é certo, 1984 segue a ser o título, ese libro que semella explicalo todo e ao que unha elevada porcentaxe do lectorado recorre para achegarse por primeira vez á advertencia que sobre o noso propio presente reelabora a antiutopía. Pero non por ser o máis coñecido é o primeiro nin o mellor (isto xa o rosmei nestas liñas máis dunha vez tamén). E como calquera ocasión que me permita poder falar de literatura distópica será sempre benvida (tampouco é a primeira vez nin será a última) hoxe tráiovos unha nova obra, moi curiosa, para gozar e reflexionar nestes días de retiro case monacal e que, si, ten a honra de ser a primeira gran obra que inaugura o subxénero distópico.

Se ben case todo o mundo coñece o nome de George Orwell, moi pouca xente oíu falar algunha vez de Evguenii Zamiatin (1884-1937). E se oíu falar del seguramente será porque antes se interesou pola obra do primeiro a un determinado nivel e chegou nada fortuitamente á figura deste enxeñeiro ruso que chegaría a traducir a H.G. Wells mentres traballaba para a armada imperial. Un home de ciencia que pensariamos pouco inclinado ás letras pero que, porén, tivo unha visión literaria única e sen parangón no seu tempo que, por suposto, influíu ao máis popular Orwell (como el mesmo recoñeceu). Os precedentes da distopía, como Wells ou London, eran ben coñecidos para un autor sen dúbida preocupado polo avance dos totalitarismos e do capitalismo salvaxe e que foi quen de transformar estas inquedanzas nun novo subxénero, un dos que máis influencia exerceu tanto na literatura como na cultura popular dos séculos XX e XXI. Con todo, a que sería a obra que o faría entrar na historia literaria universal, Nós, foi primeiramente publicada nunha tradución ao inglés de forma incompleta en 1924 e, dada a disidencia e posterior exilio do seu autor, non chegaría a lerse na Unión Soviética ata 1988, data na que apareceu a primeira edición rusa paralelamente á (sorpresa!) primeira edición de 1984 nesta mesma lingua.

Zamiatin consolidou en Nós os grandes trazos que caracterizan á distopía, situando a súa trama nun futuro moi afastado, hipertecnoloxizado, marcado polo sobredesenvolvemento industrial, totalitario e represor de calquera liberdade ou sentimento individual. Nesta obra en particular, todo está planificado, mesmo as escasas horas de ocio a gozar polos seus habitantes, os cales non teñen nome, senón que se coñecen por unha combinación numérica (D-503, I-330 ou O-90). O Estado Único consagra a súa orde e perfección ás matemáticas e toda regra que escape a esta ciencia considérase absurda, ilóxica e carente de sentido. Por iso, moitas das manifestacións emocionais e artísticas do pasado provocan certa burla no seu protagonista D-503, quen nos traslada nun estraño e críptico diario en primeira persoa as súas vivencias nesta peculiar e aterradora nova orde social, económica e política rexida polo Benfeitor. Unha orde digna de loa nos primeiros capítulos da novela:

Está claro que xa non existen motivos para a envexa. O denominador da fracción da felicidade foi reducido a cero –a fracción tórnase nun infinito magnífico. Aquilo que para os antigos era fonte de innumerables traxedias estúpidas, nós convertémolo nunha función harmónica, agradable e útil do organismo, igual ca o sono, o traballo físico, a alimentación, a defecación, etcétera. Isto demostra que o gran poder da lóxica purifica aquilo que toca. Ah, oxalá vostedes, descoñecidos lectores, cheguen a saber dese poder divino e aprendan a seguilo até o final!

Mais, por suposto, o intento do individuo por superar a súa alienación enfrontándose ao poder omnímodo desta figura e a todo o sistema rematará traxicamente (pois rara vez as distopías conclúen dun xeito feliz). E o seu diario, que debía ser un instrumento a maior gloria do sistema para ser enviado na nave Integral (construída para a exploración interplanetaria), acaba reflectindo o seu conflito interno e posterior cambio e frustrado intento por distinguirse da masa e reivindicar a súa individualidade e liberdade para sentir e amar:

Hai agora dentro de min un silencio e un baleiro enorme, coma o dunha casa na que todos marcharon e un ten que quedar só na cama, enfermo, e escoita con claridade o golpeo metálico e preciso dos pensamentos.

Talvez esa “descarga” me curou por fin a miña “alma” atormentadora. Volvo ser coma os demais. […] Con respecto ao Estado Único, teño dereito a recibir o meu castigo e non renunciarei a el. Ningún de nós, os números, debe renunciar nin se atreve a facelo a ese dereito único e por conseguinte tan valioso.

… Os pensamentos seguen a golpearme en silencio, con metálica precisión; un aero invisible transpórtame ás cimas azuis das miñas queridas abstraccións. Vexo como aquí, no aire máis puro e enrarecido, o meu razoamento sobre o “dereito eficaz” estoupa con lixeireza, coma un pneumático. Vexo ás claras que se trata só da traza dun absurdo prexuízo dos antigos e das súas ideas sobre o “dereito”.

Existen ideas de arxila e ideas para a eternidade, esculpidas en ouro ou no noso prezado vidro. Para determinar o material das ideas, basta con aplicarlle unha soa pinga dun ácido forte. Os antigos tamén coñecían un destes ácidos: o reductio ad finem. Seica lle chamaban dese modo. Pero eles temían o veleno e preferían ver un ceo calquera, aínda que fose de arxila ou de xoguete, ao nada de cor azul. Nós, pola contra –longa gloria ao Benfeitor!– , somos adultos e non precisamos xoguetes.

Así que… supoñamos que aplicamos unha pinga sobre a idea de “dereito”. Incluso os antigos –sobre todo, os vellos– sabían que a orixe do dereito reside na forza e que o tal dereito é unha función da forza. Imaxinemos agora dous pratos na báscula. Un contén un gramo; o outro, unha tonelada; un contén o “eu” e o outro, o “nós”, o Estado Único. Non queda claro? Supoñer que o “eu” poida ter algúns “dereitos” fronte ao Estado é igual que supoñer que un gramo equivale a unha tonelada. De aí se infire a seguinte repartición: para a tonelada é o dereito; para o gramo, as obrigas. O camiño propio dende o nada até a grandeza pasa por esquecerse de que un é un gramo e sentirse a millonésima parte dunha tonelada…

Ler a Zamiatin é aproximarse á primeira gran codificación da narrativa distópica e a unha prosa crebada pero tamén lírica, que ilustra o novo mundo esbozado na súa historia cunha linguaxe complexa e abrupta ao tempo que nos achega á mudanza psicolóxica do seu protagonista cun estilo menos áspero e máis poético. Esa oscilación tan difícil pero tan equilibrada convértea nunha obra única, alén da súa indiscutible contribución á historia da literatura como obra pioneira do seu xénero. E, ademais, contamos cunha excelente tradución ao galego que reflicte fielmente estes riscos estilísticos na nosa lingua: trátase da versión que Elena Sherevera e Lourenzo Maroño realizaron para a editora Hugin e Munin en 2017, da que citei algúns fragmentos nos parágrafos anteriores.

Talvez Nós sexa unha lectura moi apropiada para moitas pero un libro certamente desaconsellable e desalentador para outras nestes días complicados de encerro non tan voluntario. Con todo, e sendo consciente de que co paso dos días esta distinción se verá aínda máis acentuada, convido a gozalo como eu o gocei se o tedes a man en calquera das súas versións físicas ou dixitais, pois coido que é unha obra orixinal e sorprendente, moi anovadora no seu tempo malia a escasísima atención que recibiu entón e tremendamente reveladora, como boa distopía que é.

Pódeche interesar...
Revolution 2×06 – Pokémon Escudo e Espada