Cris Calvete

Xosé Luís Méndez Ferrín: “Penso que todo escritor que publica en galego é independentista”

Xosé Luís Méndez Ferrín posúe unha mente antiga, pero con mil experiencias. A que da ser o escritor galego máis relevante da literatura galega á par que unha figura referencial para moitos a nivel político.

Reúnome con el en Vigo nunha cafetería non moi lonxe da súa casa. Debo confesar que é das veces en todo o tempo que levo nisto no que máis nervioso estaba. Non todos os días tes que preguntarlle a alguén que foi preso político polos condicionantes da súa detención. Non sempre tes enfronte a alguén que aos seus oitenta e un anos posúe o seu intelecto intacto e o demostra a cada minuto. O mellor entrevistado é o que lle esixe o máximo ao estrevistador.

Falamos de moitos temas durante a máis de unha hora que durou a nosa conversación: literatura, política, lingua e a propia historia da vida de Ferrín. Escritor, articulista, político e sobre todo de carne e oso.

Polo teu 80 aniversario recibiches diversos homenaxes. Cal foi o momento que lembras con máis agarimo ou que máis agradeciches?

Absolutamente todos os recoñecementos porque todos partiron dende do meu círculo máis próximo. Xa non falo de idade, porque moitos xa morreron, pero si da miña familia e amigos.

Efectivamente, parte dos teus coetáneos lamentablemente xa faleceron. É indubidable que a idade vai lastrando o corpo, pero pensas que a experiencia constitúe algo positivo?

A medida que un se vai facendo vello vaise dando conta, ou polo menos eu me dou conta, de que a experiencia é múltiple. Conta tamén a experiencia intelectual e afectiva, é dicir, o gasto e malgasto de afectos e dos recursos intelectuais. Todo constitúe un tecido moi fecheiro de causas e efectos que fai que unha persoa chegue a vello nunhas condicións ou noutras. Eu coñezo vellos admirables que morreron cunha potencia tremenda e enriquecidos pola experiencia. Tamén outros que eran completamente idiotas, que non aprenderon nada. E non porque foran parvos, senón porque non souberon aproveitar todo o anterior.

E falando de experiencias, paréceme un bo momento para comezar un pequeno percorrido pola túa vida. A infancia vivíchela en Ourense. Que lembras deses primeiros anos?

Eu vivín alí dende que nacín en 1938 até máis ou menos o 1949, momento no que o meu pai trasladouse a Pontevedra como funcionario. Eu nunca perdín o contacto coa cidade e a súa contorna, especialmente con Vilanova dos Infantes, lugar de nacemento do meu pai e onde pasei boa parte das vacacións da miña vida.

O que lembro daquela época é unha opresión especialmente dura por parte do clero. Seguramente debido ao carácter episcopal da cidade. O poder da neocontrarreforma franquista deixouse sentir moito porque claro, en Ourense había bispo, dous seminarios e moitas comunidades relixiosas. Aínda así, nos anos corenta a cidade de Ourense foi quen de facerlle fronte a un bispo chamado Blanco Nájera que quería prohibir unha serie de actos festivos. O pobo enfrontouse ao estamento fascista e expulsou aos xesuítas. É un caso único dentro do Estado.

En Pontevedra foi onde comezaches a ter un pensamento político crítico. Houbo algún feito concreto que servira de catalizador?

En Pontevedra igual que en Ourense había un círculo nacionalista galego ben artellado. Comezáronme a pasar a documentación, por exemplo o día que morreu Ramón Cabanillas entregáronme un documento sobre a mesma acompañado dun poema del dedicado a Castelao. Aos quince anos recibín Sempre en Galiza para lelo en comentalo.

Nese círculo había persoas maiores. O principal era Xosé Luís Fontenla, que non se debe confundir co seu fillo chamado igual, e outras persoas organizadas ao marxe de Galaxia e outros grupos piñeiristas. Pasábannos incluso panfletos da mocidade galeguistas de Bos Aires. Tratabamos cuestións relacionadas con cousas que non entendín daquela como a República, o Frente Popular, Casares Quiroga… eu non sabía nada e menos mal que lle preguntaba ao meu pai algo, aínda que este tiña moito medo das cousas por onde lle saía.

Foi unha etapa de formación magnífica sobre todo grazas a un profesor meu, Francisco Cerviño, que era un home maior pero que non tiña medo ningún e falaba claro respecto á República e ao Estatuto, incluso dos seus conflitos internos.

Máis adiante fuches a Compostela. Entre outros, deuche clase Otero Pedrayo. É unha figura que en numerosas ocasións reivindicaches.

Na época do Frente Popular, Otero Pedrayo non marchou coa dereita galeguista, quedou con Castelao e con Bóveda. Probablemente é a figura máis grande dende o punto de vista cultural e ideolóxico moi amplo do nacionalismo, tal e como a min me afectou, non sei a outros.

Nos anos 60 veu unha moda por parte do carrillismo, do falso comunismo, do comunismo que soamente tiña del o nome, de considerar a Otero Pedrayo unha figura conservadora. Eu non o vexo conservador. El foi case o primeiro en dicir que o futuro de Galicia era unha república, unha república galega. Primeiro díxoo Manuel Antonio, pero case en privado e sen moito eco. Unha república campesiña, claro, pero o dicía en público.

Cris Calvete

Pola contra, o alzamento de gran figura do nacionalismo de Risco, consideras que é interesada?

Risco é o que foi. En 1936 renuncia ao que foi como nacionalista, polo tanto a min non me afectou. El escolleu estar fóra. O mundo piñeirista non contaba con Risco e nós non tiñamos nada que ver con el. El estaba no franquismo militante. Por exemplo, cando se inaugurou a estación de tren de Ourense, fixo un artigo en La Region: “Nuestro gran salvador”. Iso foi no ano cincuenta e pico.

Nada que ver con Otero Pedrayo. El acudiu no ano 1949 a Boss Aires e foi orador principal das Xornadas Patrióticas Republicanas. Foi recibido polo Consello de Galiza e escribiu un libro que se chama Polos Vieiros da Saudade en cuxo derradeiro capítulo fala do seu encontro con Castelao.

Ao mesmo tempo tamén colaboraba co piñeirismo porque el consideraba que tamén facían cousas positivas, como a Editorial Galaxia, da que foi presidente. A el o piñeirismo tendeulle unha trampa tremenda cando o invitaron os emigrantes galegos a Caracas. O sector de emigrantes galegos piñeiristas vetáronlle que fose falar galego porque eran “comunistas”. Non eran tales comunistas por suposto, era xente como Pepe Velo, que fora secretario das Mocidades Galeguistas, e xente coma el. E cando Otero Pedrayo volveu, fíxoo moi ferido.

En todo caso, non participou nunca en ningunha purga como o que nos botou a nós do Consello da Mocidade nin participou en ningunha actividade anticomunista das que promovía Ramón Piñeiro.

Xa que sacas o tema do piñeirismo, a contraposición nos finais dos 50, foi cando formáchedes o grupo Brais Pinto.

Si, pero nunca nos enfrontamos a el directamente.

Era un grupo cun estrato moito máis obreiro que todos os grupos da época. Isto afectou positivamente ás dinámicas?

Totalmente. O máis burgués que había aí era eu, que era fillo dun xuíz. A maioría dos nosos camaradas era xente que traballaba e que estaba asalariada. Alexandre Triveros traballaba na Casa de Aforros, Cristo nunha fábrica de anuncios fluorescentes, Patiño nun banco da Coruña.

O Brais Pinto era un grupo intelectual, pero sobre todo era un grupo marcado pola clase dos seus compoñentes: unha clase obreira ou dende logo non burguesa. Todos ateos, todos republicanos. Non sabiamos moi ben de que ía a cousa, pero pouco a pouco fomos entendendo. (Risas)

Fai tempo definícheste como un profesor que escribe, agora xubilado pensas que segues ensinando?

Agora son un xubilado que escribe pouco (Risas). O estatuto sociolóxico de escritor en Galicia é inexistente. Quen vive de ser escritor ou escritora en Galicia? Ninguén. Estou pensando e Manolo Rivas, que debe de ser o único. Foi o único que logrou romper a barreira e aparecer no mundo como escritor galego.

Se te fixas na difusión que tivo Álvaro Cunqueiro, por exemplo da súa tradución ao inglés, e investigas a edición poderás ver que pon “From Spanish”. O mesmo noutras linguas. Cunqueiro traducíase a si mesmo ao castelán sen indicar que se publicara anteriormente en galego. Rivas non, deixa claro que a súa obra está escrita orixinalmente en galego xa sexa aquí como en Alemaña. Este tema non foi tratado nunca, pero realmente merece a pena ser analizado.

A literatura galega segue sendo subalterna a pesar de pasar xa tantos anos dende o franquismo?

É subalterna. Absolutamente subalterna. A pesar de ser igual ou mellor á literatura de calquera outro país soberano como pode ser Portugal. Manuel Antonio cun libro é superior a Fernando Pessoa cunha colección de heterónimos xuntos. E é unha cuestión de talento, nada máis. Non hai unha Rosalía de Castro dese nivel en Europa durante o século XIX. Non existe.

O que ocorre é que seguimos sendo invisibles incluso dentro da nosa casa. En España hai un premio Cervantes e uns Premios Nacionais que cotizamos para eles e se lle dan aos escritores mellor dotados. Incluso a sudamericanos, o cal me parece bárbaro porque todo o que se lle dea aos escritores é para contribuír a que se liberen e que non lles controlen outros.

En Galicia non existen premios á literatura. O escritor galego está sancionado, por iso algúns malos escritores galegos optimizan a súa condición para incrustarse en institucións autonómicas que si pagan por servir como o Consello da Cultura Galega. É un manxadeiro de intelectuais mediocres que van buscar a manteiga, o cal nos convirte nunha colonia.

O que me parece incrible é que os escritores galegos teñan dignidade, sigan escribindo en galego, produzan, anden coa cabeza e o peito levantada e estean alí. E son moitos, iso si, están marxinados. Case todos premios en lingua galega se lle deron a escritores e escritoras de literatura infantil e xuvenil. Aí se lle recoñece que Galicia ten unha certa preponderancia, nun lugar considerado menor. Que non é para nada menor por outro lado.

Cris Calvete

Seguindo co repaso da túa vida, cumpriches dous anos de presión durante o franquismo despois de que nun rexistro che encontraran unha novela inacabada, un feito inaudito. Nalgún momento esta situación afectou as túas conviccións políticas?

En realidade a min metéronme preso con ese pretexto. Na época de Franco eu sufrín tres procesamentos por parte do Tribunal de Orden Público e un no réxime actual por participar na oposición á autopista do Atlántico, que hoxe ninguén lembra que foi contestada fortemente tanto dende o punto de vista teórico como práctico por Galicia Ceive e pola esquerda nacionalista. Ninguén se lembra, pero iso ocorreu.

Volvendo do inciso, a min procesáronme tres veces e absolvéronme dúas. Condenáronme finalmente por escribir unha novela porque nunca conseguiron reunir probas suficientes e xa non era unha época na que se puidera pasear á xente así como así. Non entrei desa aínda na cadea, pero fun interrogado varias veces pola Brigada Político Social. Finalmente, como non me tiñan por onde coller, dixeron que escribín unha novela que falaba ben dos guerrilleiros, cousa que é certa. E que estaba inédita pero que tiña un animus difudendi, ánimo de ser difundida. Inventaron un novo concepto xurídico. Pero se non fora esa, buscaríanme outra cuestión.

A verdade e que iso foi unha época na que a Policía sabía onde estaba como estaban outros que o sufriron igual ca min. Foi un período moi activo que comeza no 1964 coa saída do armario da esquerda galega en Ourense na homenaxe a Celso Emilio Ferreiro e que comeza a estoupar no 1968 co movemento estudantil, pero sobre todo coa campaña da UPG para refundir o Día da Patria Galega. Remata de facelo no 1972 coa histórica folga. A min intentáronme anular de todos os xeitos, incluso ofrecéronme o exilio. Antes de cumprir os dous anos puxéronmo en bandexa.

Cal foi a razón para que non o aceptaras?

Supuxen que lles faría máis dano aquí preso que fóra.

A nivel artístico con toda probabilidade Pólvora e Magnolias é o teu libro máis recoñecido. Dentro da poesía galega con ese libro péchase unha gran etapa de poesía social. Máis adiante, tanto ti mesmo como persoas do teu entorno facedes unha reivindicación da forma fronte o contido. Por que acontece isto?

Acontece que na literatura hai un descrédito da literatura social realista por un mal uso que se fai dela. Que fan os críticos sobre todo, como Alonso Montero, que trataban de aplaudir todo o que falara de pobreza aínda que fose mala literatura. Nós pensamos que iso non podía ser así e que había que facer máis efectiva a calidade literaria. Algúns de nós propoñemos o que chamaba Marx arte de tendencia, unha plasmación artística imbuída na ideoloxía do proletariado, que facendo que se nota máis ou menos.

Entón, despois de Pólvora de Magnolias ía ser difícil facer unha literatura espiritualista, pura e con elementos de clase e políticos suficientes para que puidese ser un modelo que se poda continuar. Despois, tamén a crítica carrillista en España negaba a literatura de contidos nacionais independentistas. Eu non me cortei nada e publiquei un libro que se chama Estirpe que en certos ámbitos foi considerado incluso como nazi. Cal é a miña estirpe? Pois a miña. A miña nación e a miña clase.

Como é estar nomeado ao premio Nobel como estivo no ano 2000?

Era un xogo en verdade, ninguén coma min pode ser premio Nobel. Non pode haber un premio Nobel catalán… igual agora si porque está moi á vista, pero naquel momento non. Igual que non pode haber un Premio Nobel bretón. De feito, practicamente non hai premios Nobel asiáticos ou árabes. Non é visible no Nobel de Literatura ninguén que non escriba nas linguas escandinavas ou en inglés, francés, alemán ou italiano.

No mundo non hai un verdadeiro multiculturarismo, por iso Cunqueiro é invisible salvo que se pase por unha lingua medianamente internacional como o castelán, que non a citei antes pero tamén está. Na cola, pero está. Unha lingua aínda que estea falada por millóns de persoas como é o bengalí non pode ter máis premio Nobel que o que ten cunha trampa, que llo deron a Rabinagrath Tagore pola súa tradución ao inglés porque formaba parte dun Imperio Británico que o vendeu como un triunfo propio. Non hai posibilidades de recoñecemento, nin a min nin a ninguén.

De todas maneiras, a campaña que se fixo e que durou máis anos dos que dis ti ao favor do meu premio Nobel serviu para que moitas persoa asumisen dende o punto de vista nacional que houbera un premio Nobel galego, de que alguén en serio puidera representalo aquí.

Pensas que na actualidade un artista comprometido galego ten a obriga de pular pola emancipación?

Depende de a que lle chames comprometido. En Galicia hai moita xente que ten conciencia de clase e non é independentista e moitos máis que veñen co independentismo no armario. Eu creo que Castelao era independentista pero nunca o dixo en público. Penso que non pode haber un nacionalista galego que non sexa independentista, iso si, o gardan totalmente.  E non soamente en Galicia, o nacionalismo catalán estivo sendo non independentista ata onte. Na miña xuventude e madurez en Cataluña non había máis partido independentista que un que se chamaba Partit Socialista d’Alliberament Nacional.

En canto aos escritores, penso que todo escritor que publica en galego é independentista, se non, non escribiría en galego. O que se pensa é que non hai que facelo visible nin evidente, pero claro, pode pensarse que non é posible o comunismo despois do fracaso das diferentes experiencias, pero ou se aspira a iso ou nos quedamos como estamos, non hai posibilidades intermedias. É o mesmo con Galicia: é independente ou esfarela. Tardará máis ou menos tempo en facelo, pero leva séculos esfarelando. Ou as persoas son donas dos seus recursos e da riqueza dos seus países, ou seguirán sendo escravos.

Cris Calvete

Ao longo da historia contemporánea intentouse acadar en moitos lugares a arte socialista, entendendo este como unha manifestación estética tendo en conta a loita de clases e outros aspectos. Na actualidade é posible acadalo e que sexa transformador?

Eu penso que a arte ben pouco pode transformar a sociedade. A sociedade soamente se pode transformar a partir da ocupación do poder e a arte soamente pode ser unha acompañante. É importantísima a arte e a literatura pero só en situacións anómalas como os países dependentes entre os que se atopa Galicia, a literatura pode ser protagonista. Rosalía, Pondal ou Curros o son porque son suplentes dunha forza que non está presente.

O que chamabamos antes literatura de tendencia hai que buscala, pero hai que ter tamén moito coidado con iso, que non se note demasiado a propaganda, porque pode ser contraproducente. Pero iso claro, é tamén parte da habilidade do artista. Por exemplo, se un colle a pintura soviética abstracta como Malevich, non se ve nada literalmente, pero o sentido diso é un sentido revolucionario, é o deseño industrial para o mundo novo que vai vir. Non pinta fouces e martelos, pero non fai falta porque antes o Partido apropiárase das fábricas.

Tamén tiveches unha actividade notable no eido xornalístico e actualmente es articulista en Faro de Vigo. A día de hoxe que lle aporta?

Dinlle aos vellos que teñen que andar moito (Risas). Teñen que camiñar, beber pouco e ximnasia moderada. Senón terminamos na taberna, xogando ás cartas e atrofiándonos.

Nestas columnas e noutros lugares ao longo dos anos defendiches que a única praxe política efectiva é a chamada “unidade popular”. Que significa exactamente isto?

Pois non dista moito do que significaba na Alemaña da República de Weimar, cando os comunistas chamaron á unidade popular e os socialistas dixeron que non. Nas seguintes eleccións gañou Hitler e aí quedou.

É algo así como o que sucede en Portugal, onde o Partido Comunista e o Bloco apoian dende as bancadas e condicionan coas súas exixencias as políticas do Partido Socialista. Fai que o país non vaia mal. Non é que vaian facer a revolución mañá, pero non vai mal.

Non se poden sacar máis que beneficios da unidade popular. En todo caso, o nacionalismo galego non ten outros máis próximos en España que os que son máis de esquerda, como non os tiña en 1936 cando Castelao e o Partido Galeguista entran no Frente Popular avalados por Azaña. Non tiñan ninguén máis favorable á autonomía nese momento, que é o que se pedía. Hoxe tampouco temos ninguén máis próximo nin máis tolerante que o españolismo de esquerda, co cal podemos chegar a pactos concretos.

Non sei outra forma tampouco que non sexa a unidade popular tamén para os traballadores españois. Sen ela non se sube o salario mínimo, por exemplo. Unha deputada galega que votou en contra. Non quería favorecer á unidade popular e precisamente por iso o fixo. E se non se apoia, prodúcese un isolacionismo estéril.

Onde cres que operaba máis a ideoloxía (no sentido marxista de falsa conciencia)? Na sociedade actual ou da que había fai anos?

O inimigo neste momento ten un problema, que é que está quebrando. Hoxe non creo que haxa moita xente que pense que Trump está facendo ben invadindo Venezuela para “restaurar a democracia”. Nestes momentos, moita xente pensa que o está a facer para roubar o petróleo, o cal xa non é ideoloxía, é certo, aínda que espero que non chegue a facerse efectivo.

Entón, creo que hai un nivel de conciencia crítica moi elevado que ven derivado da creba da unipolaridade, do fin da historia e do liberalismo como única verdade. Téndese pois a pensar con menos ideoloxía, a falsa representación da realidade está a romperse.

Iso implica un aumento dos pensadores marxistas que se fan referentes na sociedade occidental. Hoxe ninguén se burla de ninguén por ser comunista, na época da caída do Muro de Berlín si. Deteñen a Julien Assange e a ninguén se lle ocorre pensar que non é un preso político, e calquera que estea ao tanto da política internacional sabe que o vendeu o traidor da revolución ecuatoriana, Lenin Moreno. Agora, ese escepticismo pódese facer cínico e banal, pero tamén pasalo a unha conciencia crítica marxista que é o único que nos dará unha liberdade individual real.

A que escritor lle dedicarías o Día das Letras Galegas se estivera na túa man?

A Antón García Morales, un poeta magnífico do Bierzo contemporáneo a Rosalía. Podería servir de bandeira para recuperar a conciencia nacional galega nesa comarca que administrativamente é leonesa.

Outra figura que reivindicas é a de Antón Reixa.

Reixa non era un gran cantante aínda que si un moi bo poeta e escritor, pero o que representou foi unha saída. Ademais o manifesto del  foi “sacade as vosas sucias mans de Manuel Antonio”, entender a Manuel Antonio como unha actitude. Hai que ser maximamente galegos, pero tamén ser maximamente abertos cos nosos tempos e sarcásticos se fai falta. A música galega hoxe non se entendería sen Reixa ao igual que a poesía non o fai sen o Grupo Rompente.

Porque todos somos fillos dos que viñeron antes de nós. Vós sodes Balea non? Pois a balea é un animal que aparece en toda a poesía galega xove dos anos 60. Non sei por que, pero apareceron moitas baleas por aquela época.

Pódeche interesar...
Novo tráiler de “Sonic, a película” con cambios no deseño do personaxe