Celia Eiras

Jaione Camborda: “O teito de cristal faise efectivo cando as cineastas necesitan financiamento”

Jaione Camborda naceu en Euskadi pero xa dende hai unha década vive en Galicia. Recibiume no seu lugar de traballo, a produtora Esnatu Zinema, que creou cando viu que o único xeito de que Arima, a súa primeira longametraxe, saíse á luz. Conversamos exactamente corenta minutos nun rato moi agradable onde falamos de cinema, os temas que ela quere explorar coa súa produción cinematográfica e incluso de pedagoxía. E contento como un neno, saín de aí agardando que os nosos camiños se cruzaran noutra ocasión.

A túa primeira relación co cinema foi a través da fotografía analóxica. É ese o motivo polo cal sempre rodas en celuloide?

Engancheime ao laboratorio e foi algo do que non puiden saír en todo ese ano. Para min era tamén un momento de procura, non tiña moi claro o meu lugar de cara a profesionalizarme e empecei a tirar a aí. Un ano despois, comecei co dixital facendo un par de pezas de vídeoarte. Gústame o celuloide porque me dá un pracer especial, especialmente a rodaxe co Super 8.

Nas túas curtas anteriores precisamente rodabas en 8 mm. e en Arima pasas ao 16 mm. Cal é a razón deste cambio?

Para min Arima precisábao. O Super 8 elíxoo porque me permite ir soa aos lugares e esa intimidade da imaxe. É tamén moi cómodo o uso dos carretes porque o Super 8 tivo esa parte de cinema amateur no seu día e é moi fácil poder recargar a cámara. En Arima introduzo a idea narrativa e preciso unha imaxe algo máis estable, algo máis sutil quizás, menos embrutecida. Era lóxico, tamén buscar ter máis calidade de imaxe á hora de proxectalo en pantalla grande durante hora e pico.

Estudaches nas escolas de cinema de Praga e de Munich. En que difire a visión do cinema en Europa respecto á de aquí?

Daquela non existía a posibilidade de estudar nunha escola pública de cinema aquí, e ambas nas que eu estiven non soamente son públicas, senón moi ben capacitadas. Nótase que se aposta máis pola cultura nese sentido. A de Praga foi moi especial porque me atopo dun xeito máis profundo co cinema experimental e é onde descubro realmente o cinema. A Munich vou por un posgrado en dirección de arte e o que traballei aí foi a idea de carcasa. Eles son tecnicamente moi esixentes, polo que aprendín esa outra parte moi importante do cinema.

O uso da cámara en man é característica da túa obra. De feito, nun filme das características de Arima, practicamente calquera outro director daríalle moito máis peso á cámara fixa. Que che aporta a ti este xeito de rodar?

Eu desfruto moito do que se traslada a través do tempo, dese temperamento da cámara en man. Para min é moi importante a pegada que deixa a persoa que opera a cámara. É a súa forma de concibir a vida mesma. Hai uns movementos moi sutís de achegarse e afastarse, de quedarse parado ou fixarse noutra cousa.

A cámara en man ao final parece que apela moito ao diálogo da persoa que observa co que está observando. Tórnase tamén máis física quizais, máis animal nalgúns momentos. Gústanme as pequenas imperfeccións que xera e que teñen que ver co medo, coa atracción e co desexo.

Neste caso tiveches que delegar a cámara no director de fotografía. Como foron as conversas con Alberte Blanco para lograr facer a película que ti querías facer e non outra?

Bertitxi é unha persoa que se involucra no proxecto dende tempo antes e te acompaña moito na preprodución da película. Aí transmitinlle a miña concepción da cámara en man. El tamén coñece perfectamente os meus traballos anteriores, así que entendeu por onde quería ir.

Claramente ao principio custoume máis, tiña un pouco unha crise de identidade. El e máis eu compartimos moitas filias cinematográficas, pero tamén temos moitas cousas diferentes no xeito de ser. El é unha persoa moito máis estable no sentido de que ten unha cámara moito máis queda que a miña.

Celia Eiras

Entendo que en pasar de facer esas curtas experimentais a unha longametraxe o maior reto foi a xestión: a coordinación do equipo, a dirección de actores…

Si. Tes unha infraestrutura que tamén fai que as cousas sexan menos improvisadas, polo que debes levar moito máis o control das cousas. Pero tamén hai moitos sentires que entran na película e que hai que xestionar. Ti puideches imaxinar mil cousas antes, pero os actores van aportar a súa sensibilidade. Tamén como tiven que producila, o reto organizativo foi enorme en todo momento.

Ti produces, guionizas e dirixes. Realmente isto é unha decisión túa por propia vontade ou foi unha obriga polas circunstancias?

Eu sinto que foi necesario e que non houbo outro camiño. Ben é certo que Alfonso Zarauza me acompañou dende o principio para máis tarde unirse Carlos Carbonell. Ambos fixéronme sentir menos soa, pero a responsabilidade maior da película son eu como empresa. Si que me gustaría telo feito doutro xeito e de cara á seguinte quero crear máis familia. Foi demasiado solitario o camiño. Igual si que había outra forma e non fun quen de vela, pero eu nun momento dado entendín que, ou a autoproducía, ou non ía poder facela nunca.

Pero por que? Outras produtoras non quixeron apoiarte?

En Galicia hai moito cinema súper interesante, pero estano apoiando moi poucos produtores que fan unha labor moi importante. Moitas veces cando falamos desta xeración de cineastas non nomeamos aos produtores que foron clave, como Zeitun Films, Filmika Galaica ou Miramemira. Nese momento eles xa estaban abastecendo a un montón de directores e a priori non vin que houbera xeito de atopar un produtor.

O proceso de crear Arima foi longo, moi longo. Como cambiou o filme dende o seu estado máis embrionario ata o que ao final podemos ver?

Cambiou moitísimo, tanto coma min. Foron moitos anos. O xermolo era moi parecido ao de agora, pero o xeito de darlle forma foi variando. Para min, o concepto de incerteza da mirada é algo que cambiou tamén. Mentres buscaba financiación, que é o que fixo que a película tardara tanto en facerse, eu ía actualizando o guión. Cando o collía despois dun tempo, sempre vía distancia respecto á proposta, tiña que actualizala para poder sentila de novo. Igual catro versións máis tarde dábame conta de que levaba arrastrando algo que non tiña que ver comigo.

O lugar elixido para a rodaxe foi Mondoñedo. É unha cidade que tivo hai moito un esplendor e agora está dalgún xeito baleira. Simbolicamente é un sitio que lle ven moi ben a Arima.

Mondoñedo non aparece quizá ata a cuarta ou quinta versión do guión, pero eu sinto ás veces que si estaba na película antes de coñecelo. Cando chego aí, sinto que é perfecto para facer a película. Houbo moitas cousas que me gustaban pero quizais o que máis, foi ese algo paralizado no tempo que teñen as miñas personaxes.

Aparte, tiña esa dimensión perfecta de ás veces ser cidade, ás veces vila, e outras aldea. Ademais, non se vía o ceo porque está nun val, e esa particularidade de meter na terra ás personaxes interesábame. Case en ningún momento da película vese o ceo.

E alí a atopas a Nagore, a nena protagonista do filme. Parece que en Mondoñedo os nenos nacen cunha adultez dentro.

Si, Nagore é moi especial, ten algo a medio camiño. Tamén é unha idade moi particular os oito anos, porque os nenos empezan a comprender moitas cousas, pero aínda están no limbo da infancia. É un punto no que aínda aceptan o xogo e desfrutan del cunha pequena adultez.

Ademais, ela é moi especial por como observa. É unha nena moi calada pero que transita moito, que mira con profundidade ás cousas e que ten un amor especial polo que ve e as cousas que suceden. E é curioso, sempre entendeu moi ben a película pese a que eu nunca lle expliquei de que ía. Ela dalgún xeito entendeu o seu lugar nela.

Celia Eiras

E como foi a dirección desa nena? Porque é un asunto un pouco polémico a dirección de actores en cativos.

A min me resultou especialmente bonito e sinxelo. Creo que ela tamén o puxo moi fácil. Houbo unha relación moi próxima e moi cómplice con ela e creo que atopamos o camiño para entendernos. Tamén intentaba propiciarlle certa tranquilidade, porque pensa que unha nena de oito anos rodeada de trinta persoas esperando a que ela faga algo causaba unha tensión que podía chegar a resultar violenta.

Entón, cando iamos rodar e estaba todo preparado, eu me achegaba a ela e lle dicía ao oído a situación en presente como se fose Olivia, a personaxe. Para ela, ela mesma era Olivia. Notabas como que ía aceptando todo o que eu dicía. Imaxínate gravar así as catro da mañá cunha nena de oito anos.

Esa identificación da personaxe transcendía o filme e quedaba no mundo real?

Ela despois de rodar sabía que non era Olivia, pero durante ese xogo si. Nietzche apelaba a algo así como a lembrar a seriedade coa que xogabas de neno. Para ela era un xogo serio e aí metíase no personaxe con total verdade. Nós establecemos unha certa distancia con iso cando entramos no mundo dos adultos, pero para ela era absolutamente real, o que non significa que logo tivera problemas de identidade.

Tamén o xogo que se propón ao espectador no filme é un pouco o de ter os ollos dun neno, xa que se propón situacións nas que todo se move entre o real e o imaxinado.

Si, creo que todo adulto bota de menos un pouco esa inocencia, ese crer nos espíritos e convivir con eles sen o feito traumático. A película tamén apela a eses espazos moribundos do imaxinario, ese parque infantil sen nenos e abandonado, os lugares que os adultos están deixando. A nena é clave no filme e ao que temos que mirar.

E toda esa incerteza que se acentúa co constante uso do fóra de campo, pensas que afasta a Arima do espectador medio?

É un risco en xeral de cara ao espectador porque esta incerteza pode transformarse en frustración. É unha película que traballa sobre o feito traumático e é pesada, pero tamén da ferramentas para entrar nestas regras do xogo e que o espectador acepte esa incerteza.

Si que asumo que ten ese risco, pero tamén estou a atopar moitísimo feedback de xente que igual adoita consumir un cinema máis afastado de Arima, mais que accede totalmente á película. Con isto quero dicir que a película non é críptica, é moi accesible, pero apela un pouco á confianza ou á crenza do espectador.

Porque, digamos, estes buratos no guión que están postos a posta, nunha película máis canónica estarían considerados como erros.

Si, pero creo que a película aporta as suficientes pistas para que se entenda que hai unha intención detrás. Eu estou contenta porque hai moita xente da cinefilia que coñece perfectamente as regras do guión e que entenderon que esta non era unha proposta errónea, senón que hai unha intención detrás desta estrutura narrativa.

Outra cousa moi importante no filme é, como é lóxico, a ollada feminina. Que lle falta a esta industria para acadar a igualdade?

Moito. Hai moitos elementos que son invisibles para a sociedade e que observan á muller como alguén de menor capacidade. Isto é moi difícil detectalo e poñelo en valor. Creo que hai algo aínda no inconsciente traballando que pon nun lugar menor á muller que ao home: a nosa concepción e prexuízos sobre e roles.

As cousas obvias xa se están comezando a evidenciar e comezan a funcionar os cambios, pero o problema é invisible e forma parte incluso da nosa educación máis primaria. Soamente hai que ver ás mulleres cineastas en canto entran na estrutura de poder que son os cartos. O teito de cristal faise efectivo cando precisan financiamento para facer as súas películas. Estamos avanzando e hai mulleres de novas xeracións facendo cinema a forza de moito pelexar. Non imos deixar de intentar coller eses lugares que nos pertencen.

Celia Eiras

Hai dez anos que vives en Galicia. Coincidiu máis ou menos co nacemento do Novo Cinema Galego. Ti como viviches isto dende o punto de vista de ser nova aquí?

Eu viña do estranxeiro e realmente esa etiqueta aínda non existía. Eu lembro de ir á Coruña a ver unha primeira versión da montaxe de Todos vós sodes capitáns e aí entrei en contacto con Óliver (Laxe). Lembro tamén que, en Cineuropa, Martin Pawley programou unha sección de cinema galego e puiden ver as primeiras curtas de Lois Patiño. Aínda estaba a cousa moi embrionaria, a punto de estoupar dalgún xeito, pero xa empecei a notar que había unha xeración de cineastas que a min me interesaba, que formaba parte dunha linguaxe que dialogaba co meu.

Foi unha época de triunfos, pero tamén moitos festivais e encontros déronnos a posibilidade de unirnos, intercambiar inquedanzas e facer familia, e creo que niso témonos convertido: en familia. Cada un fai un cinema propio, pero á vez hai sempre un intercambio de cromos que che dá un feedback.

En Arima compartín con Eloy (Enciso) espazo de traballo en toda a prepodución e rodamos como cun mes de diferencia. Cada cal suaba máis para poder sacar a peli. Sempre estamos coidándonos porque sabemos que o cinema de autor é fráxil e está en máis dificultades que o hexemónico. Temos que facernos fortes, non queda outra.

Ata que punto o circuíto de festivais galegos axudou a crear esa familia?

Foi importante. Temos a sorte de ter unha rede de festivais con moito rigor cinematográfico. Eu non sei se hai outro territorio con tantos festivais interesantes. Dende o experimental no S8, as primeiras películas en Novos Cinemas, Play Doc na non ficción, Cineuropa sempre abasteceu a Compostela a cinema, Curtocircuíto na curta… son todos moi potentes e foron lugares de encontro, creo que é importante esa idea. Tamén foi interesante para coñecer a xente de fóra do sector que viña interesada.

Tamén me gustaría falar doutra faceta túa, a de profesora en Cinema en Curs. Cales son as bases para educar aos nenos a través do audiovisual?

Cinema en Curs ten un sustento pedagóxico moi traballado, leva como dez anos celebrándose e cada ano é máis completo. Incluso hai encontros dos cineastas para ver como se pode mellorar. Tamén bebe moito do libro de Alain Bergala, A hipótese do cinema, e ten como exemplo a grandes mestres do cinema de autor e incluso do cinema experimental.

Ademais, traballa moito co contexto e co crecemento persoal dos alumnos que participan. Na idea de xerar o consenso, aprender a traballar xuntos e saber poñer en valor o seu entorno. Onte mesmo, que fun dar clase, unha alumna dicíame “é que agora vexo cousas que antes non vía e pasaba por diante todos os días”.

Sen cinema as novas xeracións téñeno máis complicado?

Eu creo que sen arte, e incluso poderíamos dicir sen cultura en xeral, e non creo que sexa un valor que se estea defendendo dende o poder. Non están poñendo en valor a arte e a súa necesidade. Parece que está visto como un hobby caprichoso e incluso hai un punto de politización. Un país sen arte e sen cultura é un país sen cabeza e sen identidade.

O debate non é tanto sobre as axudas públicas; é sobre a propia concepción temos da arte. Hai que entender que é capital para un pobo. A min isto é o que me preocupa das novas xeracións, que están a medrar nunha sociedade que non lle dá valor á arte. O concepto de éxito ten que ver cun concepto de consumo, de ser un produto de si mesmo. Existe unha falta importante de valores na pedagoxía.

Nun futuro vas soamente facer proxectos propios ou vas continuar colaborando noutros proxectos de forma paralela?

Eu sempre intento estar en varios sitios á vez e nun cinema que me interese. Tanto dende o pedagóxico como noutros elementos alén da dirección como no guión, campo no que adoito traballar con Alfonso Zarauza, na dirección de arte ou como facendo as miñas pezas en Super 8, que é algo que non pretendo deixar. Tamén esta parte de longametraxes que levan moitos anos pero que son un pouco transversais. Mentres estou xerando un proxecto grande, vou xerando cousas máis pequenas. Eu quero dedicar o maior tempo posible da miña vida ao cinema e a fórmula que atopo é facer moitas caras do mesmo.

Lin que moito do teu próximo proxecto non queres dicir. Pero se detallas algo, eu agradézoo profundamente!

Non é que non queira dicir, é que despois de tantos anos con Arima isto é algo que pode mudar tanto que é prudente mantelo un tempo así. Podo dicir que son mulleres as que van protagonizar esta película e que vai estar rodada entre Galicia e Portugal. Por agora o meu interese é que fundamentalmente estea localizada na Illa de Arousa e ambientada nos anos setenta, pero que realmente vai cruzar o territorio galego. E pouco máis! (Risas) A ver, é que pode mudar tanto e ademais podo cansar tanto ao mundo coa miña idea que tampouco quero queimarme a min mesma.

Estou aínda comezando e creo que tiven a sorte de comezar moi ben nesta ocasión, xusto chegando ao público con Arima, cunha axuda ao desenvolvemento da Xunta e cunha beca-residencia Ikusmira Berriak do festival de San Sebastián. Neste proxecto quero explorar cousas que me tocan moi actualmente dada a miña idade, os trinta e sete, así que vai haber unha investigación sobre o maternal e a protagonista terá a miña idade posiblemente.

Déixanos contarcho!
Mantente ao día das nosas novidades uníndote agora á nosa lista de suscriptores.