Lois Patiño: “Son fillo de emigrantes en Madrid, pero galego”

Lois Patiño é un dos cineastas máis singulares de toda Europa. A súa obra trascende Galicia ao igual que o seu último filme Lúa vermella o fai cos sentidos. Baseada na historia do Rubio de Camelle -un buzo que rescatou máis de 40 corpos sen vida do mar- e na relación coa morte da mitoloxía galega é unha das películas deste 2020 tan extraño.

A entrevista foi feita por teléfono, eu en Compostela e el en Madrid, por mor da situación sanitaria. Eu son dos que me gusta ver a cara de quen falo, pero os tempos son os tempos e hai que adaptarse. Sen dúbida, entrevistas como a que se fan con Lois Patiño non se fan todos os días.

Estreaches Lúa vermella no medio dunha pandemia mundial. Ata que punto vai xogar en contra do desenvolvemento do filme?

Estrear agora é moi difícil pero mellor é estrear que non facelo. A película ía saír en marzo, pero como todos sabemos non puido ser. Decidimos sacala agora aínda sabendo que podía existir esta segunda ola. Os números tendo en conta as circunstancias están sendo bos.

Pero todo sempre ten o seu lado positivo e o seu lado negativo. Neste caso, o positivo é que ao non estrearse tantas películas, ou polos menos as de Hollywood que se están gardando para mellores momentos, deixan ocos tanto na prensa como nalgúns cines. Así, a película puido chegar aos Cines Golem de Madrid, ou aos Yelmo de Vigo e Coruña.

Agora que a distribución en salas está como está, que opinas das plataformas de streaming?

De novo, eu creo que todo ten o seu lado positivo e o seu lado negativo. Para os espectadores creo que permitiu que chegue ás súas casas unha diversidade de películas enorme dunha maneira moi cómoda e iso é moi positivo tanto para quen ve as películas como para os propios cineastas. Alí os seus filmes teñen unha nova vida.

Pero o preocupante é cando estas plataformas lle comen espazo aos cines e tentan substituílos, que é un pouco o obxectivo que se marcou Netflix dende o principio. A meirande parte dos cineastas pensamos as películas para a  gran pantalla, para esa comodidade, para ese son envolvente, para esa concentración, para esa experiencia colectiva.

E rachar ese lugar tan perfectamente deseñado como é o cine creo que é perigoso. Ademais, o capitalismo tende a atomizar a sociedade, a volver todo máis individualista, e todo o que sexa rachar con experiencias colectivas e evitar que esteamos xuntos creo que é perigoso a nivel ideolóxico.

Xa falando un pouco máis do filme en si, ti tamén te encargas da fotografía. Foi un gran reto?

Foi unha rodaxe difícil para min nese sentido, xa que era a primeira vez que rodaba cun equipo grande, eramos unhas quince persoas. Ter que dirixir, aínda que fora unha película onde prima a inacción, tiña a dificultade xerar unha tensión entre a figura e o espazo. Ter que levar tantas tarefas xuntas era moi esixente. Nese sentido díxenme a min mesmo que na próxima película que faga levarei un director de fotografía, e de feito para a próxima película podo afirmar que xa o teño.

O uso da cor non é tan extremo como fixeches na Montaña na Sombra, por exemplo, pero o final de Lúa Vermella non é algo que se vexa a miúdo.

A partir desa película, de feito, e das curtametraxes posteriores que fixen como Estratos da imaxe ou  Fajr, dinme conta que a partir dun tratamento da imaxe máis extremo xeraba un estrañamento ante a paisaxe que revela aspectos misteriosos. Coma se levantaramos un velo que nos permitise entrar nun espazo de maior realidade.

Fun aplicando ese tratamento da cor desvirtuado que permitira explorar outras realidades, e nesta película unha das cousas claras que había respecto ao guión era que ao final existiría esa especie de feitizo que fixese que todo se tinguise de vermello.

A nivel narrativo, ao final, a figura do mar utilízase como a forma do “monstro”, dun xeito que a mín polo menos recordábame bastante a Lovecraft.

Unha cita que me guiou moito na película foi esta de Álvaro Cunqueiro: “Ese xigantesco animal que chaman o Océano respira dúas veces”. Eu quería continuar esa idea fantástica de que o territorio galego viaxa a lugares máis universais, sobre todo destacando a relación entre o mar e a morte.

Nos diálogos, que se escribiron á vez que a fase de montaxe, foi onde me somerxín en Lovecraft, nese toque máis de xénero de terror, cósmico e metafísico, propio deste autor e que queríamos que rodease á película. Tamén dende o deseño de son queríamos oscilar cara este xénero de terror. Gustábame a idea de facer unha película que fose híbrido de moitas. Ten moito tamén de cine experimental, claramente, pero queríamos que fose unha película de terror.

No teu cine hai unha grande exploración do ser humano e da paisaxe, e neste caso, como dicías antes, dende a inmobilidade.

Esta quietude das figuras humanas na paisaxe, igual que as cores, é na procura un estrañamento da realidade. Paralizas á figura humana, pero o tempo séguese a mover. As figuras humanas están quietas, pero non de maneira artificial, senón ensimismadas, nun estado de introspección.

É utilizar a presenza de figuras inmóbiles nas paisaxes para xerar unha experiencia temporal diferente. Ver que sensacións temporais transmite ao espectador entre este tempo suspendido e a oscilación entre o tempo exterior e o tempo interior.

Lúa Vermella funciona a modo de díptico con Costa da Morte, a túa anterior longametraxe. Esta idea estaba aí dende o principio?

Ao rematar Costa da Morte, quedeime con ganas de explorar o imaxinario fantástico galego, sobre todo o que rodea á morte como as Meigas ou a Santa Compaña. A película foi evolucionando todos estes anos pero na orixe estaba facer unha especie de segunda parte de Costa da Morte, tamén con voces corais para ir creando o imaxinario colectivo.

Pero se en Costa da Morte as conversacións derivaban máis sobre a identidade da paisaxe, esta vez traballei nesa fusión entre as historias que sucederon e as lendas asociadas ao lugar. Para constatar así como de viva está a convivencia coa morte en Galicia, que historicamente sempre foi algo naturalizado e cotiá.

Nun primeiro momento, o que quería era traballar cunhas conversacións que existían dun antropólogo, Carmelo Lisonto Losana, que nos anos sesenta estudara estas crenzas en Galicia. Pero esas gravacións realmente non existían porque el se viu na obriga de reutilizar as cintas polo seu elevado prezo.

Entón o que fixemos foi realizar o noso propio traballo de campo, entrevistando a unhas corenta persoas en Camariñas, principalmente. Vimos que estas crenzas estaban aínda vivas. Aínda existían as meigas, o aire de morto, e bastantes persoas aínda viron á Santa Compaña.

Falas de que querías facer un estudo da mitoloxía galega a través da morte, coas meigas e a Santa Compaña. Non pensas, Lois, que isto é un tema que está un pouco manido?

Eu creo que os mitos e as crenzas son algo cíclico, e se son eternos é porque son precisamente reinterpretados constantemente. O que me interesaba era abordalo dende este ámbito antropolóxico. Os mitos e as crenzas, tan traballados e analizados como son as meigas e a Santa Compaña, están aí para ser resignificados e recontextualizados.

E neste sentido, a miña película, que é unha película estraña, cunha narrativa diferente que o leva ao ámbito do cine experimental, social, agresivo e de paisaxe, creo que ten esa particularidade respecto ao que pode ser unha película de entretemento.

E logo, a paisaxe non está só habitado pola historia. Tamén está cheo de mitos e forman unha parte indisoluble del. Hai unha crítica moi boa da película que escribiu Alberto Ruiz de Samaniego que remata cunha cita de Eugenio d’Ors que viña a expresar algo así como “Estas terras que conviviron xunto a este mar ao que non se lle atribuía límites xeraron un pánico moralmente adquirido ao longo dos séculos”.

A relación co Máis Alá en Galicia está implicitamente relacionado dunha maneira indisoluble con este mar ilimitado. Hai algo máis alá do océano, que ademais representa á morte e ao inconsciente. Aí é onde emerxen as pantasmas e as meigas. E eu creo que é algo moi interesante, moi fértil. Non creo que se esgotasen todas as reflexións e resonancias que hai ao redor disto. De feito, creo que da para un número infinito de películas.

Xa que falas agora do océano, as imaxes baixo a auga están rodadas en México, non? Como foi esa rodaxe?

Tras idear o filme, a trama quedaba un pouco aberta. Sabía que a estrutura ía ser presentar ao pobo coa xente paralizada, que logo chegasen as meigas, houbese un conxuro e todo se resolvera. Durante invitáronme a unha residencia artística en Baixa California (México) para facer un proxecto de videoarte con imaxes subacuáticas. Aí é cando teño a oportunidade de mergullarme co tiburón balea. É unha experiencia transcendente e preciosa, que che fai de novo saír da túa experiencia como ser humano ao ante un animal de 10 metros de lonxitude.

E ao mergullarme con el, tendo o filme na cabeza, díxenme: “Se este animal aparecera por aí na Costa da Morte e se lle aparecera a algún buzo levaríase un bo susto. E dentro desta imaxinación fabuladora podería pensar que é un monstro mariño”. E como o ámbito de Lúa Vermella era o da imaxinación, o do mitolóxico, decidín que ía ser o monstro da nosa película.

Cal é a nivel persoal a túa relación con Galicia?

Eu nacín en Vigo, e toda a miña familia é galega. A miñas orixes están aí. Son fillo de emigrantes en Madrid, pero galego. Sinto galego todo o meu imaxinario, toda a miña identidade. Tanto o meu avó, Don Patiño Regueira, coma o meu tío, Raimundo Patiño, estiveron tamén moi vinculados á cultura e creación galegas. Entón, a miña relación coa cultura galega, a parte de ser familiar, tamén provén desta raíz ou historia artística galega.

Sinto que é algo un pouco xeral no Novo Cinema Galego esta vontade de reflexar a cultura e identidade galegas nas nosas películas, co fin un pouco de poñela en valor, civilizala e defendela. Como cultura minoritaria, sobre todo a día de hoxe co bombardeo de audiovisual que chega co ideario norteamericano, fortalecer a identidade de Galicia é moi importante para loitar contra a globalización e apoiar a diversidade de culturas.

E ti sabes falar galego?

Non me lanzo, léoo e escóitoo. Pero estudiei en Madrid tanto no colexio coma no instituto. E logo que en Vigo os meus primos e os meus tíos non o falan no seu día a día, ou non o falan ben aínda estudándoo. Se tivera sido de Santiago, teríao aprendido máis. A día de hoxe teño máis amigos que me falan en galego e entón teño máis oportunidades de falalo en privado, pero para falalo público cústame porque non o domino.

Formas parte do coñecido como “Novo Cinema Galego”. Cal é a túa opinión sobre a etiqueta?

Van dez anos dende que se creou a etiqueta e eu creo que no seu momento foi algo moi importante. Poñer nome a unha serie de cineastas que estabamos emerxendo, con gran olfacto por parte de Martin Pawley, Xosé Manuel Sande e Xurxo Chirro. Serviu a nivel promocional por unha importante e significativa presenza no exterior e tamén para nós como cineastas. Crear ese sentimento de colectividade foi e é moi útil. Creo que é bonito sentirse formar parte dun colectivo que traballa na mesma dirección.

Aparte, non é nada artificial. Somos amigos e axudámonos entre nós. As alegrías duns son alegrías compartidas. E van aparecendo novos nomes que se van incorporando ao grupo. Ademais, aínda que se nos agrupe, cada cineasta ten a súa exploración. Non creo que haxa similitudes entre Trote, de Xacio Baño, con Longa Noite de Eloy Enciso. É unha diversidade cinematográfica moi ampla. Ao mellor se nos afastamos moito si podemos atopar un denominador común, con esta natureza espiritualizada, pero máis alá diso, é un movemento que inclúe unha variedade moi grande.

Eu síntome moi orgulloso de formar parte do colectivo, evidentemente con Oliver Laxe á cabeza, o irmán maior, tan ambicioso nas súas procuras e obxectivos que nos contaxia a todos cara adiante. Eu creo que é un momento moi bonito tanto para a cultura galega con este movemento histórico como para os que os estamos vivindo, que non só somos os cineastas, senón tamén os festivais de cine.

Eles teñen unha grande importancia para a cohesión e difusión. Seguramente non existiriamos como colectivo fosen festivais como o PlayDoc, Curtocircuito ou o S8, onde a nosa amizade foise fraguando e fomentando.

Como dis, o Novo Cinema Galego deunos grandes películas é unha grande exposición internacional pero, sen ter en conta O Que Arde, o Novo Cinema Galego chega aos galegos?

Eu creo que aquí farían falta máis películas ponte. Óliver en O Que Arde fixo un grande esforzo en equilibrar cine vangardista- con esa sensorialidade na parte dos lumes- cunha estrutura narrativa máis clásica e esencial. O meu cine en concreto ao ter un pé no contemporáneo ten algo máis de autoral, máis artístico, e de momento non sentín a vontade de chegar aínda a máis público.

Lúa Vermella pode que ata radicalizase a súa proposta en canto a Costa da Morte. Pero creo que hai moitos cineastas que si que están facendo películas que si que teñen a vontade e o potencial de chegar a un público maior. Películas de directores como Eloy Domínguez Serén, Xacio Baño, Diana Toucedo ou Jaione Camborda si teñen esa vontade.

As películas, a raíz do recoñecemento internacional que estamos tendo, están tendo unha maior presenza nos medios, e iso é algo fundamental. O primeiro paso para ir a ver un filme é saber que existe, e aí os medios facedes unha labor importantísima. Ademais, creo que hai momentos nos que o espectador quere entreterse e outros nos que se queirna sorprender ou  que o leven a outro tipo de experiencias audiovisuais. E este é o lugar no que estou traballando agora no meu cine. Eu o que busco é explorar novas formas cinematográficas, pero igual no futuro interésame tratar de chegar a máis público.

Entón, a túa máxima pretensión a nivel cinematográfico é a exploración? Utilizar novas linguaxes é máis importante para ti que ter público?

Si, pero non utilizar novas linguaxes porque si. Hai unha cita que eu teño moi incorporada de Dominique Noguez: “Outras formas de mostrar traerán outras formas de pensar”. Iso é un pouco o que eu intento facer, trasladar ao espectador unha maneira de relacionarse co paisaxe, co tempo e cos mitos diferente para tratar de espertar novas reflexións e sensacións.

Todos os cineastas desexamos chegar ao maior público posible, pero se chegar a máis público significa agarrarse a espazos comúns dentro do cine, si que prefiro a exploración de novas formas e que ese público se potencie dende a curiosidade. E nese sentido, pouco a pouco, ir espertándoo.

Tes algún proxecto a futuro?

Si. Agora é un momento bonito pois confirmáronnos a financiación para varias películas. Unha é ‘Ariel’ que a farei con Filmika Galaika, onde nos deron a axuda de AGADIC. Vouna dirixir co cineasta arxentino de orixe galega Matías Piñeiro. Vai ser unha adaptación libre da Tempestade de Shakespeare. Ímola rodar entre Galicia e as Illas Azores. Fixemos xa unha curtametraxe previa, tamén en torno á mesma temática, para analizar e ver un pouco que linguaxe común aparecía. A curtametraxe chámase Sycorax, que fai referencia a unha personaxe que é unha bruxa da Tempestade.

Logo estou desenvolvendo ‘Samsara’. producido por Garbiño Ortega, un proxecto que vou rodar entre Laos e Zanzíbar. Sansara é o concepto budista de morte e reencarnación. A primeira parte transcorre en templos budistas de Luang Prabang, a capital cultural de Laos, retratando a nenos e adolescentes que viven alí. A segunda parte será nun pobo pesqueiro de Zanzíbar onde hai unha comunidade de mulleres que traballan en granxas de algas. É un híbrido entre documental e ficción. Teño xa ganas de traballar un cinema etnográfico, onde representar os meus desexos de aventura e viaxe.

E logo hai outro proxecto, para o que me deron a axuda de Cortometraxe do ICAA, rodado en Tokio, para o que teño xa unha parte gravada. Está rodado na cidade de Tokio nocturna e Traballarase a partir das luces. É un cine contemplativo, na liña de Montaña en Sombra, pero nun ámbito urbano que non traballara ata o de agora. Os edificios, os neóns dos anuncios, os trens luminosos, e todo o que é material desaparece na noite. Aquí constrúo cidades tópicas, como se fosen as de Blade Runner, pero nunha especie de paisaxe zen tradicional con moito baleiro. Cuns diálogos editando textos de autores de cultura xaponesa occidentais, nunha especie de diálogo entre ambas culturas.

Déixanos contarcho!
Mantente ao día das nosas novidades uníndote agora á nosa lista de suscriptores.