‘Veneno’: A espectacularización non humaniza a imaxe dunha vida baixo os focos

Xa choveu desde que Atresmedia estreou a súa plataforma de streaming, ATRESPlayer, co lanzamento do primeiro capítulo de Veneno, a súa estrela de presentación. Era marzo, tempos do confinamento extremo, e o parón obrigado das rodaxes conxelou a produción da serie durante semanas. Por suposto, o grupo de comunicación intentaría aproveitar o illamento social para recadar unha base de usuarios no servizo, mediante unha publicidade enganosa que non avisaba da dispoñibilidade de tan só o episodio piloto. E tivemos que esperar uns cantos meses máis para poder seguir a ficción domingo a domingo.

En Veneno, Javier Calvo e Javier Ambrossi -tándem inseparable e mellor coñecido como “os Javis”- propóñense abordar a vida de Cristina Ortiz, “La Veneno”; seguramente a muller transxénero máis famosa da historia de España. Aínda que exista a cultura popular garde un cariño superficial pola súa figura, o certo é que a memoria retén a imaxe dunha muller ordinaria, maleducada e analfabeta. A serie propón, polo tanto, unha perspectiva alternativa á súa traxectoria vital, que pretende superpoñer unha ollada máis compasiva e agarimosa.

Preséntase como unha análise máis profunda que a que a “cultura do meme” realiza mediante o senfín de extractos de programas do corazón que circulan por YouTube, e que capturan á “travesti máis guapa do mundo” -auto-denominábase ela- coa crueldade e espectacularización implícita da televisión rosa. E faino a través da adaptación libre do libro de Valeria Vegas, Digo! Nin puta, nin santa. As memorias de La Veneno, que chegou ás librarías pouco antes da morte da súa protagonista.

Ou máis ben, hibrida a vivencia real de Vegas coa representación biográfica da Veneno. Xa que a serie parte do momento no que a autora -interpretada na ficción por Lola Rodríguez– coñece a Cristina. A medida que comeza a escribir as súas memorias, emprende unha exploración do seu propio xénero. Ao tempo, traza unha sorte de épica que comprende a traxectoria vital da protagonista desde a infancia ata o finamento, nunha constante de saltos temporais nas que a Veneno é representada por Jedet, Daniela Santiago e Isabel Torres, dependendo da etapa da súa vida.

A maniquea fusión de realidade e ficción

Veneno preséntase como un biopic, mais supón unha adaptación biográfica moito máis libre do que admite a primeira vista. Inventa unha morea de elementos que non sucederon na vida real, moitos deles refutables nos propios testemuños da Veneno en vida ou dos seus coñecidos. E en principio, non debería ser un punto negativo que unha obra de ficción se apoie na fantasía para relatar unha historia real, coa fin de facer avanzar a trama dun xeito máis interesante e atractivo.

O problema de Veneno é que todo o que fabula -que é moito- nace dun único obxectivo e se materializa como tal: a espectacularización máis barata e o sentimentalismo máis rancio. No estadío no que a ficción televisiva estatal se atopa, cada vez máis avanzada e influenciada pola globalización do audiovisual -as series de Movistar+ son o mellor exemplo de que o retraso cualitativo é cada vez menor con respecto ao resto do mundo-, custa crer que os produtores dunha serie que se lanza a competir no mercado do streaming non lles tivesen parado os pés aos Javis.

Porque a sensiblería como ferramenta e finalidade primarias tiñan cabida nos tempos de Física ou Química e O Internado. Pero agora o público obxectivo esixe -ou debería- que se fíe moito máis fino. O tratamento formal e temático, e os arcos tanto dramáticos como argumentais, están infectados por unha necesidade endémica de recrearse na traxedia dunha vida desafortunada.

A maquinación comeza coa falaz demonización da figura materna e remata coa deterioración das circunstancias vitais da Veneno no momento da súa morte, cunha ficcional enemistade irresoluble coa súa mellor amiga. Paca “La Piraña” interprétase a si mesma, proporcionando os mellores momentos da serie como un esporádico contrapeso humorístico entre tanta carga emocional. Custa crer que, aínda así, permitise que se reescribise toda a súa amizade coa protagonista; compañeira coa que mantivo unha forte relación ata a súa inesperada morte en 2016.

Tampouco escatima en fantasear coa súa estancia na cárcere nun módulo de homes: seguramente foi humillante abondo, como para inventar violacións por parte dos presos que ela mesma negou. É esta parte da serie, a cal se debería ter tratado con especial delicadeza, a máis indignante. Pois semella ata denigrante alterar unha realidade tan cruel coa única fin de meter os cameos de Kaydy Cain e Costa.

As eivas ideolóxicas: cuestión de xénero e cultura da fama

O reto máis difícil de Veneno era, sen lugar a dúbidas, unha análise ideolóxica actual da historia dunha muller transxénero que alcanzou a fama no bochornoso espectáculo televisivo tardofranquismo de finais dos 90, e intentou aferrarse ao mesmo ata os seus últimos días. Ninguén dubida da boa vontade dunha mirada compasiva e agarimosa á figura da Veneno. Mais cómpre ter en conta de que os Javis son un bo par de liberais, de pés a cabeza, e a súa análise da cuestión de xénero radica de xeito case exclusivo no concepto da liberación sexual.

Isto implica que a realidade de que unha muller transxénero se vise obrigada -e en moitas ocasións aínda é así- a prostituírse para gañarse a vida non só se observe desde a comprensión, senón desde a honra e reafirmación da explotación sexual. Esta concepción tamén se expande á parabenización do desfile de platós de programas do corazón. E o peor de todo, é que en certos momentos o relato intenta autoescusarse e redimirse, intentado curarse de críticas. Por exemplo, un libreiro retratado como unha persoa non binaria dicíndolle a Valeria que a Veneno “andou para que outras puideramos correr”.

Veneno podería chegar a ser unha serie acertada se as intencións fosen as dunha representación biográfica ao uso, e non desde unha devoción que rebasa a idolatría. O complicado sería non caer na espectacularización á hora de intentar ensalzar unha figura e intentar limpar a súa imaxe a toda costa. E en última instancia, o problema de base é sentir a necesidade de facelo: considerar que unha persoa, polo mero feito de ser unha personaxe pública, debe ser un modelo de conducta.

A Veneno tivo a desgraza de saltar de improviso á vista de todo o mundo; sobre todo, grazas á prensa rosa, faceta máis despiadada de toda a escena mediática española. Pero iso nunca a converteu nunha defensora dos dereitos civís das persoas transxénero, nin fai necesaria unha xustificación de por que nunca o chegou a ser.

O que si precisamos e a representación cultural do transxenerismo; pero unha máis familiar, trivial e identificable. Moito máis eficaz resulta, tanto narrativa como simboloxicamente, a representación transparente e honesta das abisais difcultades do colectivo de Pose. Sen empalagosos artificios emocionais, seguindo a estela da crueza documental de Paris is burning.

A necesidade de provocar a bágoa fácil que amosan os Javis en todos os seus proxectos -n’A chamada estrelouse; en Paquita Salas compensouse cunha dose de humor lixeiro- materialízase sempre nun uso de ferramentas formais vulgares e anticuadas. O exasperante sentimentalismo transmítese mediante o sobre-emprego de primeiros planos e a iluminación artificial. E tamén unha banda sonora que, aínda contando con nomes de luxo -Amaia, Leiva, Sen Senra-, faise notar demasiado.

O contraste que a espectacularización sentimental xera coa sexual, mediante a mostra sen pudor de tetas, cus e coito, véndese como unha marca de vangarda. Pero xa hai catro décadas que Almodóvar e a Movida conquistaron o panorama cinematográfico estatal, e no que fan os Javis non hai nada revolucionario. Veneno é un produto convencional. E tanto, que toma a forma de algo desfasado e incluso ordinario. Era xustamente a imaxe de vulgaridade que a opinión pública tiña da Veneno o que se quería limpar. E aínda que agora se nos achegue unha perspectiva máis humana e dócil, segue sen callar.  

Creadores: Javier Calvo, Javier Ambrossi
Guión: Javier Ambrossi, Javier Calvo, Claudia Costafreda, Elena Martin, Javier Pascual, Ian de la Rosa, Félix Sabroso, Valeria Vargas, Valeria Vegas, Diego Pinillos, Javier Galán
Fotografía: Julio de la Rosa
Música: Gris Jordana, Andreu Adam Rubiralta
Ano: 2020
País: España
1.5
Déixanos contarcho!
Mantente ao día das nosas novidades uníndote agora á nosa lista de suscriptores.