Brais Nogueira

Ángel Suanzes: “Para avanzar, temos que deixar de dicir ‘a primeira peli galega que…”

A primeira película galega que gana un Goya, a primeira película galega de xénero fantástico, a primeira película galega en dar dous mortais antes de estrearse. Son titulares plausibles dentro do xornalismo cultural da actualidade. E Ángel Suanzes alerta de que para poder avanzar no cinema galego debemos superar iso.

Este xornalista, figura referencial no xornalismo cultural galego, publica o seu primeiro libro de poemas E se a memoria está na boca e con ese motivo fíxenlle esa entrevista nunha terraza na zona vella de Compostela. Por suposto falamos da súa obra, pero tamén do cine galego, da educación e incluso da situación de Defende a Galega.

Publicas o teu primeiro libro de poemas E se a memoria está na boca, mais estás acostumado a estar ao outro lado. Como é ser un xornalista entrevistado?

Eu creo que os xornalistas temos que recibir críticas e temos que asumilas como tal. O noso traballo e público e temos que saber o que hai. E o digo esta semana, que está Vicente Vallés por arriba e por abaixo. Hai que ser consciente de todo isto, e máis cando traballas nun medio público coma é o meu caso.

Está ben por todos os anos que levo, entre aspas, facendo sufrir á xente. Decatarte de que moitas veces igual chegas a unha entrevista e se non tes bo día, podes dicir moitas parvadas e aí quedan. Entón intentaremos non dicir moitas parvadas hoxe.

Do teu libro deume a sensación de que os poemas son moi íntimos pero que teñen unha gran edición, como que hai un filtro maior do que parecería nun principio.

Non teñen tanta edición como pensas. Igual esa autocensura, por chamalo dalgún xeito, pode ser máis interna. E precisamente creo que aí se nota unha escalada cara outro lado. Creo que empeza sendo un pouco máis… Non vou dicir frío, pero igual un pouco máis morno niso de meter a culler ata o fondo e logo vai avanzando cara un ton máis descarnado.

Pero creo que iso forma parte das etapas tamén. É un libro escrito nunha etapa máis ou menos longa, e iso ao final fai que o proceso do desamor estea contado dende diferentes momentos: Unha etapa máis de odio, unha máis de mágoa, outra de máis tranquilidade… Pero non ten tanta edición como poidas pensar, aínda que entendo o comentario e me parece moi interesante o que dis, porque si que é certo que hai algúns que teñen máis capas recubertas.

Como comentas, o tema central do libro é o desamor, un tema moi tratado ao longo da poesía e a literatura en xeral. Ti de que punto o colles?

Cólloo dende o descoñecemento de que realmente quería facer un libro. E iso xa é un punto importante para situalo. Dende as arroutadas de querer expresar e das dificultades de poder facelo. Cólloo dende a dificultade para saber que foi verdade e que non o foi, ata que punto cando chegas a contar determinadas cousas xa as convertiches en ficción?

Nese xogo entre a realidade e a ficción ao final toda esa mestura o que fai é que precisamente por iso haxa poemas máis esquemáticos ou máis de telegrama. Dicíame un amigo que colleu hoxe o libro dicindo “cortaches bastante”. E ás veces é porque as cousas saen así. E por iso sempre vin o libro, ademais, acompañado de fotografías. Nunca tan espido coma os propios versos poden estar por momentos.

Se a xénese do poemario é dende o propio descoñecemento de que se ía publicar, cal foi o punto no que decides facelo?

Cando de súpeto decides repasar todo o que tes por aí, de moitos días, de moitas horas, e dis “E se xunto todo isto, que pasa?”. E aí chega ese punto de edición pola miña banda. No fondo, eu son guionista tamén, entón hai a necesidade de facer unha estrutura. Para min este era un libro de entradas e saídas, e tardei moito tempo en comprender que non era así, senón que eran simplemente saídas. E por iso non chegaba a decidirme a publicar o libro. Faltábanme as entradas

E ao final comecei a movelo entre os meus amigos para saber se iso realmente era poesía. Eu leo moita poesía e téñolle moitísimo respecto. Eu escribo para a televisión, que é o grao mínimo da escrita. Logo está a prensa, logo a novela, o ensaio… E despois a poesía. Considerarme a min mesmo poeta era algo realmente presuntuoso.

Ao final é algo que teñen que decidir os demais.

Si. E iso é o bonito do libro. Ver que aos demais lle pode gustar máis ou menos. E ao final ves que hai un libro. Pero eu recoñezo que non o vin. Non ata que estaba impreso, pero si ata que a editora Urutaou colleu o libro, Tamara Andrés fixo a corrección, Iolanda Zúñiga fixo a lapela e Clara Honorato seleccionou as fotografías.

A figura do xornalista que escribe poemas é algo que me interesa. Ao final son mundos moi diferentes, porque no xornalismo é pretendida obxectividade, aínda que isto tamén sexa algo debatible, e ao final a poesía é o subxectivismo máximo. Como é ese o equilibrio?

Antes teño que dicir que non creo nesa obxectividade. Si que creo na honestidade, en darlle cada un á súa voz, e darlle un compromiso. Para min iso é o xornalismo. Pero coido que a poesía é a verdade. Non absoluta, polas idas e as voltas, pero creo que é o xeito de extraer do máis fondo.

Cando es xornalista, ao final analizas, extraes e extrapolas as verdades dos demais. Isto é unha verdade propia. Verdade ou falsidade, non? Pero propia. Traballas dende a subxectividade, pero tanto na poesía ou no xornalismo.

Eu coincido, pero…

Sí, entendo a pregunta. De aí podes extraer máis que eu o cambio necesitábao. Necesito ser quen de soltar as palabras sen que tivera que dicir o que din os demais.

Iolanda Zúñiga fixo a lapela. Como foi ese contacto?

Eu son totalmente fan de Yolanda Zúñiga dende hai moitísimos anos. Tiven a sorte de entrevistala varias veces, e de aí é o noso contacto. Coñézoa de admirar o seu traballo dende Vidas Post-it ata a meirande parte dos seus libros.

Hai un medo de rodearte de xente, porque lles metes nun compromiso se non lles gusta o libro. Pero eu creo na súa honestidade, e creo que está moi patente na lapela. Lévoo dicindo xa varias entrevistas, pero para min é o mellor do libro [Risas]. Que che prologue Iolanda Zúñiga é como dicir que todo o de despois vai ser peor. É un risco, pero é unha sorte. Ela é a demostración de que neste país chamado Galicia o risco, a capacidade, a paixón e intelixencia dunha muller como ela deberían estar a un nivel top na literatura galega, e por desgracia non é así.

Cando eu fago entrevistas se me din este tipo de cousas de volta sóame moi falso, e non me gusta. Normalmente nin sequera saco ese anaco da lapela, das fotos, e de todo o que vaiamos falar. Pero dígocho de verdade: o anaco, a primeira vez que mo mandou, costoume non chorar.

A nivel formal, o contido máis rechamante é probablemente é o final dos poemas, que presenta unha frase no que se interpela ao espectador convertendo a poesía case nun xénero dialóxico. É esta elección tamén é tomar un risco. O público o está a entender?

Outra das cousas que pretendía e que quería do libro, precisamente, era esa. Buscar algo de risco. E buscar risco en poesía é moi difícil. Hai tantísima xente que escribiu tanta boa poesía que sería presuntuoso dicir que isto é algo novidoso, porque non o é.

Ten que haber diálogo. A xente que lea o libro pode colocar, a súa propia frase. Esa é unha frase que hai aí escrita, pero igual a ti nese momento explótache na cabeza outra. Ao final cando les poesía, e máis de desamor, é un refrendo. A todo o mundo lle pasou e ninguén sabe onde refuxiarse. E se ti ao final podes atopar o teu refuxio na primeira parte para completar a segunda sería marabilloso.

Gustaríame ademais que a nivel editorial se puidese facer iso. Como ese “Elixe a túa propia aventura” que nos gustaba tanto de pequenos. Eu son fan de Cortázar, e Rayuela. Cando eu collo un libro de poesía, normalmente non o abro polo primeiro sitio. Abres por onde che cadra, les un poema, buscas, e ao final iso tamén é importante.

Falabas antes das fotos de Clara Honorato. Son imaxes que casan moi ben co poemario, pero como comezou esa relación?

Por Instagram, estou todo o día aí metido. Clara é un contacto de Instagram de hai non sei cantos anos, e cada vez que vía unha das súas fotos había algo que me unía a elas. Pero ela ten algo máis guai que as fotos que podería facer eu, e é que ela é optimista. Ten un punto naif tan bonito, tan doce, tan tenro, que coido que funcionaba.

Eu non quería buscar ao fotógrafo máis top dos top para que este libro se vendera moito, quería traballar dende a honestidade. Mandeille unha mensaxe un día e pregunteille se lle interesaba isto. Sorprendeulle, evidentemente, porque non nos coñeciamos, pero finalmente levámolo adiante. Estou moi contento co resultado.

Tamén tiven o momento presuntuoso de pensar que as fotos podían ser miñas, pero o descartei. Unha das cousas que estou descubrindo coa literatura é toda a xente que hai detrás e que arroupa o libro. Comentábao o outro día con María Reimóndez, é un libro coautoral, non é un libro só de poesía. Clara ten unha coautoría clarísima.

Respecto a Instagram, nas redes sociais está moi en alza compartir poesía. Como ves esas novas formas de comunicación?

Estupendas. Para empezar, a imaxe di cousas que, por moito que o queiras escribir con palabras, é imposible. Pasa o mesmo coa música. Cando descobres algo de verdade nas imaxes -porque hai moita mentira en Instagram- que non teñen que ser perfectas, nin as máis bonitas,  é algo moi potente.

Eu son un tipo de 44 anos e vexo que os meus fillos están todos os días metidos nas redes. Se eles se moven e descobren poesía, arte e cultura por aí, quen imos ser nós para pórlles portas ao campo e dicir que a poesía só existe se está publicada e impresa?

Agora, vouche dicir, que tamén nos queda moito camiño. Eu noto a diferencia entre colgar cousas en Instagram que poden ser ou non poesía e sacar un libro. Creo que nos queda moito camiño por percorrer, e creo que é necesario que se mova. O tema tamén é que a xente que fai cultura ten que vivir da cultura. E como xestionar todo iso creo que é unha caixa de Pandora que non temos descuberta e na que temos que seguir traballando.

Quería falar dos teus referentes, pero pareceríame unha pregunta moi tópica. Quería darlle unha volta á pregunta e, xa que falamos de imaxe. O teu libro, se o tiveras que relacionar con algún director ou directora, quen sería?

O director de Keili Blues, Bi Gan, paréceme que fai poesía. Tamén Lazzaro Felice, a última peli de Alice Rohrwacher. En realidade o bo cine para min é poesía.  Quen pode dicir que non hai poesía nese movemento de cámara buscando a vaca de O Que Arde? Ou nesa Benedicta debaixo do castiñeiro na secuencia na que está chovendo? Iso é poesía. Todo. Todo. Todo.

O que si que me gustaría é, volvendo á pregunta de antes, reivindicar que a poesía debería ser algo ao que a xente se achegase con menos medo, igual que ao cine de autor, igual que ao cine de non ficción. E creo que hai que intentar non ser presuntuoso.

Había unha tía miña que me dicía o outro día que tivo que ler tres veces o libro para entendelo. E si, teño lido cousas que son moitísimo máis complicadas pero hai que intentar que a xente faga o esforzo, porque igual aínda que o teñas que ler tres veces acabas interesándote.

Eu vexo un paralelismo entre a poesía e o cine independente no sentido no que ambas son cousas que requiren unha certa aprendizaxe previa, pero as dúas cousas están moi ignoradas no sistema educativo.

Si, por suposto. A base do sistema educativo tanto a nivel audiovisual como a nivel literario é bastante pobre. Primeiro polos medios, está clarísimo, por como ten que traballar o profesorado tanto en colexio como instituto; e logo moitas veces porque tamén o profesorado necesita máis formación.  Creo que se vai demasiado ao currículo directo que serve para conseguir o teu título que non a unha educación sentimental que che fai medrar como persoa.

O que non pode ser é que a uns alumnos de sexto de primaria lles poñan Campeones pirateada, como lle pasou ao meu fillo hai un par de anos. Evidentemente, el ten a sorte ou a desgracia de ver moitas cousas na casa e non lle interesou a peli. Entendemos todos porque funciona e a min paréceme ben, Fesser é un tipo moi intelixente. Pero e que se entendeu como normal que a película estivera nun pen, que se vira raro, que se escoitara mal…

Falando un pouco de cine galego, nos últimos anos estamos vendo fitos históricos e xa non só a nivel premios, senón un avance a fílmico impresionante. Está moi ben visto fora tamén, porén, aínda hai moitas dificultades para rodar cine en galego, ata o punto que directoras como Paula Cons non o puideron facer a pesar de querelo. Por que pensas que as produtoras aínda ven ao cine na nosa lingua deste xeito?

É unha pregunta con moitas arestas. Primeiro, hai algo que se repite moito na cultura galega, por desgraza, que é o auto odio. Eu, por exemplo, levo xa dez anos chiando en Twitter, e para mín sempre o hashtag foi cinema galego, a secas. Entendo que funcionou moi ben o do Novo Cinema, porque sempre hai que darlle unha novidade, e é interesante, pero eu creo que a necesidade vai por xuntar. E non o digo polos creadores do termo, senón por todos en xeral. Creo que cando non creas unión cada un vai polo seu lado.

Aquí viñamos dunha etapa na que unha serie de produtoras estaban acostumadas a manexar a tarta, que xa se veu como lles foi, e custa o proceso de cambio. Nos últimos dez anos vimos un avance fundamental, pero aínda lle queda moito.

Dentro diso está o valor lingua e, por desgracia, tivemos que agardar a que tanto vascos como cataláns, deran o paso para que moitos produtores aquí tamén se decataran de que igual que vemos películas en chinés ou xaponés, fóranse ver películas en galego sen problema.

E logo creo tamén é que hai unha xeración que, no seu momento e grazas ás axudas da Axencia Galega do Audiovisual, foi capaz de meterse aí e arrastrar cando non se facía tanto cine en galego como agora. Agora ben, agora tendes que vir os de vinte e rebentar todo.

Existe xa unha fenda para acabar de romper esa pequena parede. Pero claro, hai que facer máis Dhogs. Hai que facer máis cousas arriscadas. Para avanzar, hai que deixar de dicir “a primeira peli en galego que”. A primeira peli en galego que gaña en Cannes. A primeira peli en galego que chega aos Goya. A primeira peli en galego de ciencia ficción. Hai que rachar con iso.

Tamén hai unha falta de autocrítica, que fai moita falla neste país. Toda a xente que fai cousas ten que entender que, a nivel crítico, non temos que apoiar a túa película e dicir que é boa e punto. Temos que ter a capacidade de dicir que nos gusta e que non, e que mellorou e que non.

Pouco se axuda ao cinema galego ou a calquera cousa se non se é crítico.

Efectivamente, para min é a clave. Parece que se fixo moito nestes últimos dez anos, pero é case como ao comezo. As primeiras veces están guai e eu tiven a sorte de poder compartilas e vivilas. E son emocionantes. Pero o que queremos é que a xente siga facendo películas, facéndoas en galego e apostando por un modelo diferente ao de que veña un actor de Madrid a rodar en Galicia.

Queremos que a nosa xente faga as súas películas e conte as historias de aquí. Porque ti ves Rams, a película islandesa, e dis “Buah! isto é Galicia”. E ninguén contou iso aínda. E ves o documental que abriu hai tres anos o OUFF de Ourense, o dos americanos, Santoalla, e eu penso que por que teñen que vir de fóra a contarme os segredos das nosas aldeas.

Ademais, en Galicia non hai soamente rural.

Claro. A cidade en Galicia como está contada? Sempre por xente de fóra. María Y Los Demás, a última que me pode vir agora á cabeza que foi unha peli en cidade. Non se conta nin como é a xente nova, nin como é a cidade en Galicia… É certo. Tamén hai que romper con ese tópico do costumismo.

Eu creo que O Que Arde racha un pouco con ese tópico malia que a moita xente faga unha lectura de “Ai, así era a miña aldea!”. Coidado! Así era a túa aldea, pero a película non está falando de hai corenta anos. Está falando de agora. Hai unha crítica aí bastante patente do que significa o rural en Galicia.

E coido que eu non son do rural, pero teño a sorte de ter vivido cousas nel e ir coñecéndoo. Creo que películas coma O Que Arde ou Trote, ou incluso Trinta Lumes nun momento dado, rompen coa idealización do rural. Este xa é un camiño de xente de entre trinta e cinco e corenta anos. Eu o que desexo é ver as películas dos máis novos para ver o que fan.

Hai algo moi interesante en Galicia que é o grande número e variedade de festivais que de cine, pero eu boto de menos un festival referencia. Salvando as distancias, como pode ser San Sebastián ou Sitges en Euskadi e Cataluña. Por que crees que iso non ocorre?

Porque Galicia é un país de marcos, volvemos ao de antes. A min gustoume moito este ano nos Mestre Mateo ver que cando rematou todo estaban a falar Óliver Laxe e Emma Lustres. A min paréceme tan necesaria neste país Emma Lustres ou o cine que fai Dani de la Torre coma o que fan o mesmo Laxe, Eloy Enciso, Xacio Baño, Jaione Camborda… Entendo que hai intereses diferentes, e que cada un vai por unha senda distinta, pero eu quero un VacaFilms en Galicia sacando películas. Pediríalle posiblemente cousas a ese cine tamén, pero aínda así, gústeme máis ou menos, creo que é importante que exista e estea competindo a bo nivel.

É marabilloso ir ao PlayDoc, ao S8, ao Curtocircuito, pero claro. Hai dez anos, cando rematou o bipartito, houbo un momento no que dous festivais tiñan basicamente a maioría dos cartos: O Cineuropa e o OUFF. Nese momento, alguén, politicamente ou estratexicamente, debería ter dito que precisabamos un festival grande. Evidentemente non imos ter San Sebastián, non imos ter Sitges, ou Gijón. Pero coidado. Si que poderiamos ter a Seminci, Málaga ou Sevilla, aínda que este último nos adiantou pola esquerda, pola dereita e polo medio.

Había unha competición entre Cineuropa e OUFF, programando nas mesmas datas incluso. É certo que eran modelos diferentes, pero ningún dos dous triunfaba máis que a nivel local. Seguramente, o único festival que tivo a oportunidade de ser realmente grande foi Ourense, e desaproveitouna unha e outra vez. Cando tivo un director que puido facer que ese festival camiñara cara outro sitio, non lle deron tempo. E iso fai que Ourense volva a quedar atrás, non entra entre os dez primeiros do Estado Español. E iso é un problema, porque o cinema galego si que entra, e non só iso, e que é vangarda.

E por último quería falar das reivindicacións de Defende a Galega, movemento no que formas parte activa. De feito, hoxe mesmo ves vestido coa súa camisola.

Si, levamos dous anos unha serie de compañeiros e compañeiras manifestando que precisamos que se cumpra a lei, basicamente. Isto é grupal e non pretendemos dar leccións a ninguén, pero si queremos poder traballar e que a xente nos vexa dende fora coma o que temos que ser, que é un referente a nivel de comunicación en Galicia, porque traballamos por e para as galegas. Porque nos pagan por e paras as galegas. Creo que a Televisión de Galicia ten que ser máis multicultural, máis diversa, máis aberta e ten que atender a moitas máis cousas dende un punto informativo do que fai agora.

Déixanos contarcho!
Mantente ao día das nosas novidades uníndote agora á nosa lista de suscriptores.