Carvalho Calero, os clásicos e nós

No decurso da miña actividade como investigadora literaria coñecín e tratei a Ricardo Carvalho Calero (1910-1990). Non en persoa, como é evidente, pois cando este finou eu aínda non era quen nin de supoñer a miña propia existencia. Mais esta obvia distancia física e temporal non foi un impedimento para que mantivese un fluído diálogo co mestre durante os cinco anos que me mergullaron de cheo no teatro galego contemporáneo e na tradición clásica grecolatina que nel pervivía, o tema que centraba as miñas pescudas.

En máis dunha ocasión deixeime guiar polo seu traballo e procurei nas súas reflexións a sabedoría e a experiencia que debían fornecer a miña propia achega en forma de tese de doutoramento. E esta conversa axiña derivou nun debate intenso e moi produtivo arredor dos clásicos grecolatinos na nosa dramaturxia contemporánea no que mesmo ousei discutirlle algunhas cousas. Por suposto, dende a humildade e o respecto que a súa contribución merecían e merecen, non dende a soberbia que moitas veces refugou ignorantemente o seu xenio creador e indagador.

Porque agora cada vez máis xente coñece a Ricardo Carvalho Calero e cada vez somos máis conscientes da importancia da súa traxectoria, aínda que a súa (eternamente postergada) homenaxe no Día das Letras Galegas deste ano 2020 que se resiste a ser estea quedando diluída en tributos virtuais. Mais durante moitos anos, máis dos que semellamos dispostos a recoñecer, a súa figura foi obxecto ou pode que máis ben vítima dunha controversia que parecía querer rebaixar o seu valor literario e intelectual. Carvalho Calero abrazou, profesou cunha plena convicción e divulgou as ideas do reintegracionismo, feito que a miúdo se traduciu nunha sorte de ostracismo académico e institucional cuxa arrogancia silenciou durante (demasiados) anos uns logros sen par na historia das nosas letras. Sirva como exemplo fundamental a súa Historia da literatura galega contemporánea, publicada por primeira vez en 1963, un esforzo pioneiro que aínda non foi superado e que supuxo a primeira codificación do noso canon literario.

Ricardo Carvalho Calero entendía (e moito) de clásicos. Dos de aquí e dos de acolá. E este foi o xerme da nosa animada charla, que comezou paralelamente á primeira localización e selecta bibliográfica na que se alicerzaría o meu traballo, xa obstinado en achar calquera resto dos clásicos grecolatinos nun teatro galego fortemente influenciado polos mesmos, polos seus mitos e as súas obras de referencia. E foi Carvalho Calero quen puxo a primeirísima pedra deste labor. Coma sempre, o seu entendemento e intelixencia camiñaban moitos pasos por diante.

En 1979, Ricardo Carvalho Calero intervén na Primeira Reunión Galega de Estudos Clásicos e o seu relatorio, titulado A “fabula palliata” na literatura galega, publicouse como artigo dous anos despois nas actas que recolleron as achegas realizadas neste congreso arredor de Grecia e Roma e as súas linguas e literaturas. Malia ser eu unha neófita, fiquei certamente abraiada co título deste artigo, pois calquera que teña unha noción máis ou menos ampla de literatura grega e latina sabe que a denominada fabula palliata refire un tipo moi determinado de drama cuxos matices son sempre cómicos. Pero Carvalho Calero estendía esta categoría a calquera mostra dramática na que resoasen os ecos do teatro antigo grecolatino (con independencia de temáticas, tramas e tons) empregando a metade do argumentario que xustificaba esta clasificación (Denomino “fabula palliata”, por suposto, o drama de personages gregas, como o denominaban os romanos. Que os herois vistan “pallium” ou “gabardina”, ja é secundário.). Moi conscientemente, pois o autor ferrolán non daba puntada sen fío.

Axiña descubrín que isto se debía a unha consideración pexorativa da dramaturxia galega que miraba, sobre todo, á Grecia clásica e aos seus mitos tráxicos e que, dende a segunda metade do século XX, comezaba a coller forma de tendencia temática consolidada nas nosas letras dramáticas. Con todo, Carvalho Calero recolleu e analizou nesta conferencia hai xa máis de corenta anos unha serie de obras que aínda hoxe seguen sendo inexplicablemente periféricas no canon dramático galego: Midas (1957) de Isaac Díaz Pardo, O velliño (Edipo na Galiza) (1961) de Xosé Rubinos, Orestes (1963) de Arcadio López-Casanova ou Romería ás covas do demo (1969) de Manuel Lourenzo. Carvalho Calero tamén esmiuza amplamente as tres únicas pezas dramáticas dun dos autores máis inxustamente esquecidos do noso teatro, Xosé Manuel Rodríguez Pampín (ao que Carvalho Calero rebautiza en consecuencia como un especialista na “palliata”): Creón, Creón… (1975), Ifixenia non quere morrer (1977) e Alcestes (1978).

As análises que Carvalho Calero ofrece de todas estas obras son tan xustas, claras e precisas  que apenas queda nada que engadir. A virtude erudita que o escritor exhibe en menos de dez páxinas provoca pasmo e aglaio, especialmente no apartado que dedica ao Midas de Díaz Pardo, unha obra verdadeiramente complexa e difícil de interpretar que trata con toda a concreción e rigor en só dez liñas. Este breve traballo de Carvalho Calero foi a base fundamental do meu traballo, o gran precedente que cumpría citar en case cada capítulo dunha tese coma a que tiven que redactar. Mais as nosas discrepancias agromaron a raíz do seu vaticinio final, que non puiden máis que rebater:

É evidente que a “palliata” galega é produto dunha moda, e unha moda vinda de París. Nengun dos autores enlaza directamente cos textos áticos nos seus originais. De por parte, é unha moda de círculos minoritários. Non existiría en Galiza un público suficientemente numeroso para justificar a aparición dun teatro nacional dese tipo. Asi, a moda pasou de moda, e hoje a “palliata” pode considerar-se “demodée”.

Carvalho Calero non viviu o suficiente para velo pero os clásicos grecolatinos non pasaron de moda no noso teatro. Todo o contrario, pois a falta dunha plena reinvindicación da súa valía no conxunto do sistema teatral, continuaron aparecendo ata os nosos días reescritas e reelaboracións dos mitos e das traxedias grecolatinas que tomaron como referencia os orixinais (e non os intermediarios, como el defendía). Mais esa é outra historia que debe ser contada noutro momento e que para nada desmerece a valía intelectual e investigadora dun auténtico adiantado ao seu tempo e que sempre foi na vangarda dos estudos literarios galegos. Un legado inconmensurable para as xeracións que continuaron e continúan vogando na ardua tarefa da investigación sobre o feito literario.

Este ano no que o inmerecido esquecemento que semellaba soterrar a vasta contribución de Ricardo Carvalho Calero á nosa lingua e á nosa literatura parecía tocar ao seu fin, saíron do prelo moitas publicacións arredor da súa vida e obra. Mais eu escollín esta pequena pero moi notable achega que me permitiu coñecelo e tratalo dende unha disciplina, a filoloxía clásica, só aparentemente afastada do que foi o seu campo de estudo. Talvez sexa esta unha das facetas máis ignotas do mestre, case unha nota ao pé de páxina no medio do mare magnum científico e creativo que aportou ás nosas letras, pero que, para min, pon de manifesto de xeito palmario a súa altura intelectual e a súa capacidade de análise e de síntese, tan loables e dignas de mención.

Case coma unha pequena brincadeira sen malicia algunha, non atopei mellor xeito de concluír esta pequena e moi persoal homenaxe a Carvalho Calero conectando as miñas humildes reflexións sobre o traballo doutoral que nos xuntou cunha das súas achegas máis sorprendentes para min: a súa obra lírica. Descubrín as súas composicións grazas á edición antolóxica de Paulo Fernández Mirás, recentemente editada por Através Editora e coa que certifiquei unha vez máis que Ricardo Carvalho Calero foi talvez o autor máis completo da nosa literatura, capaz de abranguelo todo. E nun dos poemas de Saltério de Fingoi (1961) recollido nesta escolma comprobei como a súa ollada de fronte aos clásicos non foi en ningún momento casual…

HELENA REGRESA A ESPARTA

Estes son os pórticos, estas as aras.

Ergue-se a neve ali coroando os penedos.

Aqui esbaran os cisnes entre os vímios.

Beleza vencedora, acollen-me os lugares

como se non tornase profanada

por beizos estrangeiros.

A gorja do tempo engolirá Troia

e os dez anos adúlteros. Purificada

polo esquecimento, non me pesa o corazón.

As bágoas de Hécuba, a lanza de Héitor,

o trono de Príamo, o leito de Páris

afundirán-se na noite da morte. Segura,

calco con pe de marbre o pazo natal.

Déixanos contarcho!
Mantente ao día das nosas novidades uníndote agora á nosa lista de suscriptores.