Crónica das miñas lecturas (des)confinadas: Novidades de onte e de antonte

Após varias semanas de arresto domiciliario que se fixeron incontables, o noso pandémico devir deu unha pequena tregua. Malia as temidas e previsibles reaparicións da doenza, semella que o mundo volve xirar arredor das banais inquedanzas de sempre, consolidándose así un estado civil falazmente denominado neonormal cuxos avatares lembran máis do que pretenden a aquela vetusta orde social que o confinamento prometía deixar atrás para sempre. E, por conseguinte, desaprendemos todo o aprendido naqueles días de reclusión doméstica que agora parecen un mal soño ao degustar de novo unha cervexa na barra dun bar.

Porén, mentres aqueles días foron reais e non un produto indesexado do noso maxín, houbo que replanear o noso universo cotián. E a cultura (esa gran incomprendida) foi unha vez máis imprescindible para non tolearmos. Tamén aquelas palabras que permanecían tan enclaustradas coma nós nunha morea de páxinas sen abrir nos confortaron. E no caso das que dedicamos parte do noso tempo a devorar e esmiuzar todo tipo de textos para compartir as nosas impresións co mundo, houbo horas e horas para achegármonos a aqueles libros dos que cumpría falar pero que na era anterior á crise sanitaria, por un motivo ou por outro, ficaron sen ler e sen seren comentados.

O primeiro título desta lista de pendentes condenada ao encerro foi un poemario que fala da vida con todas as súas contraditorias e agridoces emocións. E non debería sorprender. Neste tempo de detención e pausa que vivimos foron moitas as ocasións nas que puidemos pensar e repensar a importancia das cousas e, nese contexto, a lectura das composicións que integran a Feliz Idade de Olga Novo (Tambo-Kalandraka) adquiriu unha nova dimensión.

Cada obra desta autora é unha gran oportunidade en si mesma para redescubrir a lírica galega. Novo sitúa no centro dos seus versos a existencia no seu senso máis amplo e transcendental, dando forma a unha obra que aspira inevitablemente a perdurar e a dar unha catárquica resposta ao sentido do noso decorrer. As ledicias dos principios mestúranse co pesar dos finais nun traballo lírico moi equilibrado e maxistralmente executado, inspirado polas máis diversas influencias (incluíndo a tradición clásica) pero, sobre todo, nado dunha peculiar ollada á experiencia propia transformada no plano literario por un xenio poético sen par. Non en van, resultou merecedor do premio ao mellor libro de poesía na Gala do libro galego de 2020, este ano cancelada a causa da pandemia e limitada ao anuncio das obras galardoadas.

Da poesía pasamos á narrativa e, máis concretamente, ao relato curto, un xénero ben fecundo na nosa literatura e que segue a ser traballado polas xeracións máis novas. Nos últimos compases dun 2019 nos que aínda non podiamos nin sequera sospeitar a voráxine que traería consigo o cambio de década, Lois Alcayde Dans deu ao prelo Os jeans de María (Galaxia), unha colección de relatos que indagan no humano e no íntimo dun xeito interesante e nada convencional.

O escritor e xornalista coruñés tecedezasete pequenas historias con argumentos moi diversos, sendo especialmente abraiantes aquelas nas que dirixe a súa mirada a un pasado nada inmediato para un autor tan novo. Lonxe de ser unha sorte de primeiro ensaio para futuras publicacións cun fondo narrativo máis sólido, Os jeans de María amosa unha clara ambición estética e artella con solvencia un conglomerado de contos focalizados na individualidade urbana (as cidades de A Coruña e Madrid son os seus principais escenarios) e nas vicisitudes emocionais dos seus personaxes.

Por suposto, nas miñas lecturas de confinamento abondaron segundos achegamentos aos clásicos grecolatinos, que afortunadamente podemos gozar cada vez máis e mellor na nosa lingua grazas ao labor de selos comprometidos coa tradución e difusión deste tipo de obras en galego. Tal é o caso de Rinoceronte Editora e a súa consolidada Colección Vétera, que nesta ocasión continúa o seu proxecto recorrendo á épica hesiódica.

A obra de Hesíodo foi e aínda é unha das grandes infravaloradas do valioso caudal literario da Grecia Arcaica, pois a súa contribución viuse a miúdo eclipsada polas epopeas homéricas (Ilíada e Odisea),que si recibiron unha maior atención ao longo da historia da literatura occidental. Mais esta circunstancia non lle resta un ápice de valor histórico e mitográfico nin de calidade literaria a Teogonía, Traballos e días e Escudo, reunidas nun novo volume da editora radicada en Cangas que reivindica a obra do poeta beocio tamén para as nosas letras. A coidadísima e excelente tradución do orixinal grego corre a cargo de María Teresa Amado Rodríguez.

Proseguín polo camiño da literatura traducida cun ensaio xa ben coñecido fóra do noso sistema literario. Pouca xente debe quedar, xa sexa ou non profana na materia, que non coñeza a Mary Beard, xa dende hai anos distinguida coma unha das meirandes especialistas no mundo clásico grecolatino e probablemente a máis recoñecida a nivel internacional. Beard publicou o seu ensaio Mulleres e poder hai xa tres anos e a finais de 2019 foi un dos dous títulos que inaugurou a Colección Púrpura de Hércules de Ediciones (o outro foi Os homes explícanme cousas de Rebecca Solnit).

Nesta breve pero moi lúcida reflexión que traslada ao galego María Alonso Seisdedos, a célebre clasicista británica afonda nas causas históricas e nas raíces culturais da misoxinia patriarcal que aínda hoxe padecemos. Cunha claridade e unha pericia dignas dunha gran divulgadora do coñecemento humanístico, Beard expón a problemática relación entre o feminino e o poder acudindo a non poucos exemplos da mitoloxía, da literatura e da historia de Grecia e Roma que analiza en paralelo con outros paradigmas do mundo actual, demostrando así que o chamado teito de cristal (entre outras limitacións patriarcais) non é un invento dos nosos días, senón que latexa nas sociedades humanas dende a mesma Antigüidade Clásica.

Unha das miñas útlimas adquisicións antes de que se impuxese a alarma constante nas nosas vidas foi un deses pequenos libros que nutren a bibliofilia e reavivan o amor polo formato códice. Non oculto a miña predilección pola obra de Berta Dávila, á que considero unha das autoras máis brillantes das nosas letras actuais, e cando souben polas redes sociais da autopublicación de Estas son algunhas das miñas cousas favoritas, axiña me apresurei a facerme cun exemplar.

Mais non só da beleza do obxecto e do mérito do feito a man vive este libriño de pouco máis dunha ducia de páxinas, pois nel recunca a Berta Dávila poeta coa que tanto apreciei reencontrarme naqueles días (e á que lembraba con especial benquerenza dende o seu extraordinario poemario Raíz da fenda). O cosmos cotián e doméstico é o protagonista destes novos versos ilustrados pola propia autora, un universo de detallismos e pequenas cousas que tamén cobrou un novo sentido para esta humilde esexeta no contexto actual.

Pero se de confinamentos falamos obrigado é acudir á lírica de Arancha Nogueira. Malia non ser un título pendente anterior á pandemia (pois foi escrita e dada a coñecer após a entrada en vigor do decreto do estado de alarma), coido que os Hashtags para un confinamento agónico (Edicións Positivas) merecen figurar nesta lista de lecturas enclaustradas.

A obra, concibida coma unha secuela natural dos Hashtags para un espazo agónico, foi unha das primeiras e máis inmediatas respostas literarias ao excepcional momento que estabamos a vivir. Tanto pola forma do seu lanzamento, toda unha contribución a dar un pulo a un sector editorial ferido de gravidade pola paralización de toda a actividade considerada non esencial, como polo contido dos seus versos, que radiografaban con precisión poética os sentimentos, prácticas e costumes daqueles primeiros días de reclusión e pánico. Descoñezo se aínda se pode adquirir en formato dixital coa compra de Hashtags para un espazo agónico na páxina web de Edicións Positivas pero, se é posible, recomendo achegarse a ela.

E nun novo salto literario case mortal batín cunha obra da Época Medieval alemá tan inesperada como abraiante. Voltei así á diversidade da Colección Vétera de Rinoceronte Editora cun texto do frade agostiño Abraham a Sancta Clara, un textoque rebusca na condición humana ao xeito moralizante e didáctico da época.

O marabilloso soño dun gran niño de necios é o suxestivo e evocador título desta colección descritiva da necidade vertida á nosa lingua por Rosa Marta Gómez Pato. Nela analízanse unha serie de condutas tendentes á estulticia e ao disparate que non puiden evitar comparar nunha primeira lectura cos para min máis familiares Caracteres de Teofrasto, se ben a escolma de necios de Abraham a Sancta Clara é máis breve e, por suposto, marcada por un contexto literario, histórico e relixioso moi diferente (aínda que non totalmente distante). A súa prosa inesperadamente amena e áxil e a viveza dos retratos ofrecidos fan dela unha obra para gozar e solucionar unha tarde.

E como sempre quedan innumerables ocos para o verso e para aquelas poetas que xa celebro como favoritas, decidín achegarme por fin a unha obra que xa comezaba a ver perpetua a súa agarda no andel. As voces ágrafas de Emma Pedreira obtivo o Premio de poesía Fiz Vergara Vilariño no xa paleonormal 2018, sendo publicada pouco despois polo selo Espiral Maior, e ata hai uns poucos meses seguía sendo un volume por descubrir.

A proposta lírica de Pedreira, sempre fresca e anovadora, insírese nunha liña comprometida que non desbota a sorpresa. A principal fonte de inspiración poética son as vicisitudes e as distintas situacións que se dan nun supermercado, modelando así unha abraiante reflexión sobre os excesos do capital e as inxustizas e discriminacións provocadas polo mesmo en connivencia con outras desigualdades inherentes ao sistema. Unha obra á que achegarse despoxadas de ideas preconcibidas e con toda a propensión ao asombro.

E dou remate á miña particular escolma de literaturas confinadas cunha reivindicación das nosas infancias. O pasamento de Albert Uderzo sorprendeunos nos días máis duros e estritos do confinamento e, malia que había moito tempo que o historietista francés se despedira creativamente do seu personaxe máis valioso, fomos moitas as que nos laiamos dunha perda que non por esperable deixaba de significar tanto para as que medramos cos cómics de Astérix o galo.

Era este un dos momentos idóneos (cando non O momento, así con maiúscula) de repasar todas as historias dos irredutibles galos (que atesouro e coido dende hai décadas) e de botarlle un ollo á súa máis recente aventura, agora obra de Didier Conrad e Yves Ferri: A filla de Vercinxetórix, traducida ao galego por Isabel Soto, Xavier Senín e Alejandro Tobar (Xerais) e que retoma para vellas e novas xeracións o legado de Uderzo e Goscinny cun resultado máis que notable, moi á altura das antigas historias (e da nosa nostálxica esixencia).

Déixanos contarcho!
Mantente ao día das nosas novidades uníndote agora á nosa lista de suscriptores.