Libros para a corentena: ‘Circe ou pracer do azul’ de Begoña Caamaño

As mulleres amigas, Gustav Klimt

Hai xa máis dun lustro que Begoña Caamaño nos deixou. O seu foi un pasamento prematuro que deixou un fondo baleiro nas nosas letras e que impactou a moitas que, coma min, aínda comezabamos a ler e comprender a súa obra. Só nas súas dúas grandes obras narrativas (ambas editadas por Galaxia), Circe ou o pracer do azul (2009) e Morgana en Esmelle (2012), fomos quen de achar conforto por unha ausencia que sempre convida a pensar en todo o que esta escritora e xornalista aínda tiña por dar. O legado de Caamaño semella cuantitativamente cativo, porén, abondaron dúas novelas, dous grandes mitos, para desenvolver e consolidar un talento narrativo fóra do común que a converteu nun dos grandes nomes deste xénero na literatura galega actual. Nin Circe nin Morgana deixan indiferente a quen se achega a elas, mais eu, dende a miña subxectividade e as miñas filias (e conectando dalgún xeito coa anterior recomendación desta serie) escollo sen dúbida a Circe.

En realidade, esta publicación podería resolverse cunha única frase: Circe ou o pracer do azul é un dos libros máis fermosos que se escribiron. A sensación que fica ao rematar a súa lectura é dun arroubo sen par, que se sente con moi poucas obras. Circe ou o pracer do azul abraia, emociona, magnetiza e engaiola coma se dun meigallo da célebre deusa maga de Eea se tratase e a súa prosa deixa un pouso de fascinación que mergulla de cheo no mito a reconstruír e polo que é imposible non deixarse levar.

Mais que ten esta Circe, que se conta nestas páxinas para chegar a tales impresións? Circe ou o pracer do azul lévanos ao mundo fantástico dos mitos gregos e das lendas fixadas na épica homérica, creando un novo mitema no marco das historias inmortalizadas na Odisea. Penélope agarda na illa de Ítaca polo regreso de Ulises, o seu esposo e rei, obrigada a lidar coas tensións provocadas polo dobre baleiro de poder que afecta ao reino e ao oikos, ao fogar. Mais a nada prácida espera de Penélope vese de novo perturbada pola chegada dun paxaro enfeitizado que trae unha mensaxe de Circe, señora da illa de Eea, e que a informa de que Ulises recalou neste lugar após sufrir randes calamidades na súa viaxe de retorno da guerra de Troia. Porén, o que mais sorprende a Penélope é descubrir que Circe namorou do seu home, sentimento correspondido polo heroe itacense e que o retén en Eea mentres as cousas na súa patria se complican. Con todo, Penélope non sente celos nin xenreira, senón unha curiosidade que a leva a iniciar unha correspondencia regular con Circe e que lles permite a ambas mulleres descubrirse a si mesmas e indagar nos seus sentimentos máis agochados e reprimidos.

A gran innovación de Circe ou o pracer do azul reside no protagonismo que Begoña Caamaño lle dá ás mulleres do mito, outorgándolles voz e converténdoas nos verdadeiros motores da acción.  Fronte a unha tradición homérica masculinizada e centrada nas grandes xestas e proezas bélicas dos heroes, Caamaño propón unha relectura do clásico ancorada ao íntimo e que se pregunta por primeira vez polas verdadeiras motivacións duns personaxes nos que apenas se adoita profundar nos relatos anteriores que inspiraron esta novela. A autora propón unha relectura das lendas narradas na Odisea en clave de xénero e imaxina un mito alternativo no que Penélope e Circe, conectadas pola unión a un mesmo home, entaboan unha relación de amizade a través da que chegan a coñecerse a si mesmas e a descubrir a verdadeira faciana do afamado e egrexio heroe ao que unha ama e a outra non sen dificultades soporta.

Porque si, as tornas viran e Ulises non sae moi ben parado nesta reescrita de Begoña Caamaño. A concepción que adoitamos ter deste personaxe é a dun heroe valente, sagaz e intelixente, mais no relato de Caamaño vemos tamén o seu lado máis falso, raposeiro e mesmo violento, unha violencia que deixa unha fenda en Penélope e á que Circe non reacciona con indiferenza. En cambio, o tratamento das heroínas desta historia subvértese para ben, pois tanto a prudente, sensata e calada Penélope (o modelo de muller por excelencia dende a óptica da antigüidade) como a independente, poderosa e incluso monstrosa Circe (todo o que unha muller non debía imitar no mundo antigo) son nesta obra personaxes con múltiples arestas e que a través da mutua comprensión e da empatía amosan (e lexitiman para si) un ideal heroico completamente diferente. E isto dá pé a unha reflexión máis profunda e actualizada, que se serve do mito para o seu exemplo ou contestación, sobre o amor e sobre a súa idealización romántica, sobre o papel da muller nunha sociedade rexida por homes, sobre a violencia exercida contra as mulleres, etc. Todas estas cuestións que non lle eran indiferentes á súa autora pero que non están metidas neste relato con calzador, senón que se insiren nel con toda a naturalidade.

Circe ofrecendo a copa a Odiseo, John William Waterhouse

Porque contra un paradigma literario que exalta a virtude masculina e tende a amosar ás mulleres como rivais e inimigas naturais (maxime cando hai homes polo medio), Caamaño reacciona situando ás súas protagonistas na esfera da amizade e da sororidade, presentándoas como confidentes, cómplices e donas dunhas personalidades fortes e diversas. Por unha banda temos a Circe, divina, podente e sabia, que non entende un amor que non sexa libre e que así o vive á beira de Ulises. Unha muller que malia as reticencias iniciais (non en van, nunha pasaxe da obra lembra a fatídica historia de Medea e Xasón) non se nega a si mesma o pracer e a felicidade de sentir ese amor, ao tempo que debe aceptar as contradicións e as frustracións que conleva. Non sen motivo, exhorta a Ulises a “querela en todas as súas mulleres futuras” e a que sexa motor de cambio após pasar pola ledicia e a amargura de amalo:

Xura que este o noso amor servirá para que mudes o teu xeito de ollar as mulleres. Mozas ou vellas, fermosas ou feas, túas ou alleas, xura que desde agora todas han ser merecedoras do teu respecto, que nunca máis has ver ningunha como un ser inferior, como alguén sen criterio nin desexo propios, como un instrumento para as túas ambicións… Oh, Ulises, tes que me prometer que a túa estadía en Eea foi algo máis que unha parada na túa singradura. Se o home que chegou a min non foi o mesmo que abandonou Ítaca, tampouco o home que parta das miñas beiras pode ser o mesmo que chegou a estas praias pedindo refuxio. Ti cambiáchesme moito, nobre laertiada, tampouco eu son a mesma deusa chea de xenreira que te recibiu. Faime sentir que tamén ti mudaches pola miña compaña, que no teu xeito de ver o mundo se pode agora seguir o rastro da miña ollada. Dime que deixei pegada forte na túa alma e que non serán só os teus brazos os que me estrañen. Non permitas, meu heroe, que chegue o día en que me arrepinta por te amar. Se eterna vai ser a miña saudade, non deixes que á dor da nostalxia se sume a da humillación por me ter entregado a un ser indigno.

Por outra banda, descóbresenos outra Penélope, afastada dese ideal de esposa abnegada que agarda o que faga falta para que regrese o seu amado e señor. Penélope áchase atrapada na súa condición mortal e rexia (que a impide saborear os praceres e as liberdades das mulleres de Eea, que envexa saudablemente) e, defraudada e doída polos embistes dunha vida que nunca soñou, refúxiase na súa soidade, o único lugar de seu ao que aspira:

Coas vosas cartas e a vosa innata sinceridade, convertestes á xa de seu para min satisfactoria ausencia de Ulises nun tempo de completa serenidade e calma. Por primeira vez en moitos anos puiden gozar da contemplación do mar sen temor a que a sombra do barco de Ulises se debuxase no horizonte. Grazas, señora, por me devolver o mar. A vós débovos recuperar o pracer polo azul, pola beleza dos solpores e polo rumor devalante das ondas ao morreren, nas areas de Ítaca, un rumor que pasou de me semellar o alento de Ulises nos meus ouvidos a ser un arrolo dos meus sonos. Credes que para un espírito sempre en fuxida coma o meu, foi este un acougo pequeno?

Begoña Caamaño teceu en Circe ou o pracer do azul unha nova historia que reta os valores do mito orixinal sen renunciar ao estilo ampuloso e florido que a achega ao referente homérico. Unha obra especial por estes e outros tantos motivos, que me apaixonou (e apaixona) e cuxa lectura gocei case extasiada de principio a fin. Unha obra que volveu darme todo ao retomala unha vez máis para escribir estas liñas e que sen dúbida volverei retomar no futuro, achando outros detalles e outros matices neste marabilloso e preciosísimo relato arredor do mito e das súas reinterpretacións máis interesantes e insólitas. Unha verdadeira xoia da nosa literatura contemporánea que confortará a calquera que poida achegarse a ela nesta corentena e firme e sólido testemuño do talento dunha gran autora que marchou demasiado pronto.

Déixanos contarcho!
Mantente ao día das nosas novidades uníndote agora á nosa lista de suscriptores.