Libros para a corentena: ‘Crime e castigo’ de Fiódor Dostoievski

Raskolnikov e Marmeladov, Mikhail Petrovich Klodt

A primavera de 2006 foi moi diferente a esta que estamos vivindo. Foi diferente, como é obvio, porque moitas de nós aínda non sentiamos o medo e o arreguizo que agora nos abafan ante cada experiencia cotiá que ameaza con infectarnos e aínda eramos donas da nosa liberdade de movemento. Pola miña parte, eu era considerablemente máis nova, máis inexperta e máis inocente pero co afán por coñecer no seu pleno apoxeo. Aquela primavera de 2006 propúxenme de xeito case inconsciente ler (aínda) máis e comezar a familiarizarme con aquilo que algúns esexetas deron en chamar grandes clásicos da literatura universal. E, por incrible que pareza, Dostoievski foi unha das miñas primeiras escollas.

Naquela primavera de 2006 descubrín a novela rusa por antonomasia. A casualidade quixo que no outono anterior se compilase na miña casa unha nutrida colección de clásicos universais traducidos ao galego que se vendían por uns poucos euriños xunto cun coñecido xornal, e quixo tamén a casualidade que un dos grandes reclamos daquela colección fose Crime e castigo, publicada por primeira vez na súa lingua orixinal en 1866. Aquel tochazo cuxa aparencia intimidante se medía en 721 páxinas espertou a miña curiosidade instantaneamente, sen ter eu moita idea (máis ben ningunha) da literatura rusa do século XIX e sen que me soase para nada o nome do seu autor, Fiódor Dostoievski (1821-1881). Mais aquel título, tan contundente, tan claro e tan rechamante, semellaba agochar algo que seguramente pagaba a pena explorar. Así que comecei a ler…

No devalo dunha tarde canicular de comezos de xullo un mozo abandonou o rocho que tiña no canellón S…, gañou a rúa e, amodo, como indeciso, encamiñou os seus pasos cara á ponte K…

Tivo sorte de non atoparse coa patroa nas escaleiras. O seu cuartiño achábase mesmo debaixo do tellado dunha casa de cinco andares e, máis ca un cuarto, semellaba un armario. A súa caseira, que lle alugaba esa cambariña con dereito a comida e servizo, vivía un piso máis abaixo, nun apartamento independente e, cada vez que o mozo saía á rúa, víase obrigado a pasar diante da porta da súa cociña, case sempre aberta de par en par cara ás escaleiras. E cada vez que pasaba, o mozo experimentaba unha molesta sensación de covardía, da que se avergoñaba e que lle facía torcer o fociño. Estaba moi endebedado coa caseira e temía encontrarse con ela.

Non é que el fose covarde nin apoucado, máis ben todo o contrario; pero levaba un tempo encontrándose nun estado tenso e irritado, parecido á hipocondría. Encerrouse en si mesmo e illouse de todos tanto que temía atoparse con calquera, non só coa patroa. Vivía esmagado pola pobreza; pero ultimamente incluso a súa situación apertada deixara de pesarlle. Abandonara por completo os seus labores cotiáns e non quería atendelos. En realidade, non temía a súa caseira, argallase o que argallase en contra del. Pero parar nas escaleiras, escoitar parvadas sobre todas estas bagatelas ordinarias que non lle importaban nadiña, aturar todas estas reclamacións de pago, ameazas, queixas, e, inda por riba ter que recorrer tamén el a subterfuxios, desculpas mentiras… iso si que non; mellor era liscar coma un gato polas escaleiras e escapulirse sen que o vise ninguén.

Axiña quixen saber máis daquel homiño que parecía vivir no límite da miseria e seguín devorando liñas, parágrafos e capítulos enteiros case sen decatarme para coñecer mellor a Raskólnikov, o mozo con ínfulas de grandeza levado a executar o crime máis horrendo de todos polas súas precarias circunstancias (ou algo máis); a Sonia, a nobre pero coitada e maldafada moza que debe cargar coa mantenza de toda a súa familia e coa culpa de Raskólnikov; a Dunia, a sacrificada pero finalmente rebelde irmá do protagonista; a Razumighin, o seu único amigo e apoio a pesar de todo e a un lote de personaxes máis que nunca vira tan ben caracterizados e cheos de vida.

Porque Crime e castigo xira en torno a un asasinato, o que comete Raskólnikov contra unha vella prestamista á que considera causa e raíz de todos os seus males presentes, e a irmá desta, que ten a desgraza de ser testemuña do crime. Pero, sobre todo xira en torno aos seus personaxes, ás súas relacións e ao que pasa polas súas cabezas. O crime materialízase case ao inicio da obra e durante toda a novela asistimos a un intenso debate ético e moral, o que se instala na psique da man executora deste crime e que acaba afectando a todo e a todos os demais. Este conflito interior oscila entre a xustificación e os remorsos para acabar desembocando na confesión, na entrega e na expiación, o consecuente castigo que cita o título. Toda a novela é unha profunda viaxe emocional e psicolóxica cuxo realismo e crueza sobrecollen aínda moitos anos despois da súa escrita e que se exemplifican maxistralmente nun dos parlamentos do seu protagonista:

Que farto estaba xa de todo! Que farto de toda esa leria! Quería esquecelo todo e volver a empezar, Sonia! Acaso pensas que me lancei de cabeza a facer o que fixen, cegamente, coma un parvo? Ao contrario, fun de listo e iso foi o que me perdeu! Pensas que eu non sabía, por exemplo, que, se empezaba a preguntarme: “Teño dereito ao poder?”, era sinal de que non tiña dereito a el? Ou ben que se me preguntaba: “O ser humano é unha sambesuga?”, iso xa quería dicir que para min o ser humano non é unha sambesuga, pero si que o é aquel a quen non se lle ocorre preguntarse iso e actúa de fronte sen vacilar? Se pasei tantos días atormentándome para decidir se Napoleón se lanzaría ou non se lanzaría adiante, era evidente que no meu interior me decataba claramente de que eu non era un Napoleón… Soportei, Sonia, a tortura de toda esa leria e quería sacudilo todo de enriba miña: Quería matar, Sonia! Sen casuística, matar para min, para min só. Non quería mentir niso, nin sequera a min mesmo! Non matei para axudar á miña nai, iso é unha parvada! Converterme nun filántropo unha vez tivese nas miñas mans medios e o poder! Que parvada! Sinxelamente matei! Matei para min, para min só; e naquel momento dábame igual se me convertería despois nun filántropo ou se pasaría toda a vida dedicado a atrapar á xente na miña arañeira, chupándolles a todos o sangue… E o grave, Sonia, é que cando matei, non eran os cartos o que necesitaba; non necesitaba tanto os cartos coma outra cousa… Agora o vexo… Compréndeme: é posible que, seguindo o mesmo camiño, xamais volvería asasinar. O que necesitaba era saber outra cousa, era outra cousa o que movía a miña man; daquela eu necesitaba saber –e sabelo canto antes–, se era unha sambesuga coma as demais ou unha persoa. Se tería ou non forzas para franquear os obstáculos, se me atrevería a inclinarme e tomar o poder ou non. Se era unha criatura temerosa ou tiña dereito

O impacto que me produciu a lectura desta novela antóllaseme indescritible. O sentimento que me invadiu naquela altura ao remate das súas paxinas foi como se descubrise a literatura de vez, semellante ao que debe ter quen realiza un achado de incalculable valor ou dá cun tesouro que se cría irreal. O certo é que nunca tal lera, Crime e castigo supuxo para min un antes e un despois na miña maneira de achegarme ao feito literario e todo nela me pareceu novidoso e soberbio. Se ben logo seguín lendo outras obras do seu autor coma O idiota, O xogador, Memorias do subsolo ou Os irmáns Karamazov (esta última incluso máis tocho que Crime e castigo) ningunha delas me proporcionou o mesmo abraio. Crime e castigo é un novelón de principio a fin. Un novelón que nos enfronta co lado máis escuro da condición humana e que se constrúe arredor duns personaxes redondos. Un novelón que non por casualidade (senón porque Doistoievski era un narrador formidable) non se fai tan pesado no seu plano máis puramente expositivo e descritivo, e que encerra toda unha reflexión filosófica acerca dos límites do ben e do mal, do poder e da insignificancia, unha reflexión que, sexa compartida ou non, continúa tendo unha vixencia notable.

Aquela primavera de 2006 queda xa moi lonxe, mais non esta obra que sempre me acompañou e volvín ler e reler co paso do tempo. Non en van, o primeiro exemplar que tiven dela, o que se incluía naquela colección de clásicos en galego que viña co xornal, está ben mazadiño e subliñado a toda cor como proba disto. A tradución desta obra á nosa língua asínaa Ekaterina Guerbek, sendo a mesma tradución que figura no catálogo de clásicos universais da editorial Galaxia dende 2003 e que aínda poderedes recuperar nas librarías do país cando todo isto remate se non a tedes a man para solucionar boa parte do confinamento. Porque crédeme que baixo o seu atavío de novela rusa decimonónica acharedes unha desas novelas que enganchan e que manteñen en vilo durante varias noites. E, cun pouco de sorte, non a esqueceredes en moito tempo.

Déixanos contarcho!
Mantente ao día das nosas novidades uníndote agora á nosa lista de suscriptores.