Realmente rompeu Bad Bunny cos estereotipos?

Bad Bunny é todo un fenómeno de masas, e non en van. O portorriqueño leva case un lustro deslombándose -parafraseando a Ortiga na entrevista que lle fixemos recentemente: “Quen currou tanto ultimamente como Bad Bunny?”-. Coroado coma o músico urbano máis importante do mundo, chegou incluso a desbancar aos seus compañeiros de longa traxectoria J Balvin e Daddy Yankee. E non só foi o quinto artista máis escoitado do mundo en Spotify en 2019, senón que o seu último disco, YHLQMDLG, converteuse no álbum en lingua castelá máis vendido nunha semana de todos os tempos.

O pasado venres, Bad Bunny deixounos a todos coas bocas abertas co videoclip de Yo Perreo Sola, o último sinxelo de YHGLQMDLG. No vídeo, codirixido xunto a Stillz, Benito aparece transformado en tres mulleres distintas. Mais non só desprega tres sorprendentes estilismos de drag -dous deles merecedores de concursar en RuPaul’s Drag Race-, senón que tamén aparece encadeado a tronos vestindo un kilt e perreando á súa versión drag queen.

Ao final da peza, uns títulos rezan: “Se non quere bailar contigo, respecta, ela perrea soa”. A canción, na que a cantante Génesis Ríos pon a voz feminina, érguese como un manifesto de intencións de derrube dos estereotipos de xénero nun estilo musical ao que semella custarlle desprenderse dos mesmos. Bad Bunny preséntase como home e muller, reivindicando a liberdade de ambos, ao tempo que representa masculinidades non convencionais.

Sen lugar a dúbidas, Bad Bunny deu un gran paso adiante no propósito de rachar cos estigmas do reggaeton. Nos últimos anos o xénero urbano xa se viña depurando tanto en calidade musical como en contido ideolóxico, mais si é certo que gran parte da súa vertente máis hexemónica continuaba a arrastrar moitas das eivas coas que naceu. Porén, algunhas problemáticas e inxustizas históricas comezan a florecer cando a unha personalidade pública se lle outorgan máis méritos dos que merece.

Twitter e as clásicas loitas de egos

As redes comezaron a encherse de enaltecementos a Bad Bunny como unha figura musical inédita, pioneira en romper cos prexuízos de xénero. Após apareceu unha vez máis a loita entre fans en representación dos egos dos artistas, e deuse inicio a unha acalorada batalla entre os defensores do reggaetoneiro e os que argumentaban que fora Freddie Mercury o primeiro en facelo: recordémolo vestido de muller pasando a aspiradora no videoclip de I Want To Break Free.

Queen no videoclip de I Want To Break Free (1984)

Fóra desta reflexión deixarei algunhas opinións reaccionarias que argumentaban que non se pode coroar coma icona queer a un home heterosexual facendo drag -segundo estas, en ton humorístico-. Quen escribe estas liñas considera que a loita polos dereitos de calquera colectivo é independente ao feito de que o defensor non se encadre no mesmo; e máis aínda, se este é unha personalidade pública que realmente pode contribuír ao cambio social.

A controversia xorde cando se aureola a dúas figuras como precursores de algo que transcende moito máis aló de tres minutos de videoclip. Esquécense así moitas outras que realmente loitaron toda a súa vida contra a discriminación pola súa sexualidade ou xénero. Moitas veces, froito da censura ou da reacción dos sectores máis conservadores da sociedade, ata o punto de ver trocada a súa fama pola marxinalidade.

Cómpre non ignorar que este recente movemento de xadrez de Bad Bunny, coma o de Queen no seu momento, posúe un importante compoñente de mercado. Amparado polas masas, así como pola industria, non cabía dúbida de que a súa imaxe ía saír moi ben parada. E se se observa globalmente pouca ousadía houbo nun acto que, alén, non amosa vangarda ningunha no marco da música universal: o camiño xa se comezara a andar hai medio século.

A música británica abrindo a veda cara a visibilización

En 1970, The Kinks abriron a veda con Lola, un sinxelo que falaba dun encontro romántico dun mozo cunha muller transexual. A canción viuse envolta nunha gran controversia e foi censurada en emisoras de radio de todo o mundo. Porén, supuxo un éxito rotundo de público en Reino Unido e Estados Unidos -no primeiro acababa de discriminalizarse o sexo homosexual, e no segundo aínda sería ilegal durante décadas-.

Nese mesmo ano, chegaba David Bowie, e con el aterrou Ziggy Stardust desde Marte para abandeirar toda unha nova xeración de mozos que comezaban a cuestionarse a súa sexualidade. A androxinia de Bowie foi unha absoluta revolución, e a súa controvertida interpretación de Starman en 1972 no programa británico Top of the Pops supuxo un punto de inflexión para o movemento LGBT -resulta ata gracioso o impacto que tivo o brazo de Bowie por riba do ombro de Mike Ronson, dadas as continuas simulacións de felación do primeiro ao segundo nos concertos de Ziggy Stardust and the Spiders from Mars-.

Primeiro declarouse homosexual a principios dos 70, máis tarde bisexual, e moitos anos despois, completamente heterosexual. Fose ou non unha táctica estética, do que non cabe dúbida é a saída do armario de Bowie foi pioneira, abrindo un novo mundo na música británica ao que non tardaron en sumarse Elton John, Pete Shelley dos Buzzcocks ou, con moitas máis reticencias ao principio, o mesmo Freddie Mercury.

E nos 70 tamén ardeu a música disco

Ao outro lado do Atlántico, estaba comezando a hexemonizarse outro xénero moi distinto. A música disco desenvolvérase durante moitos anos na marxinalidade, sendo fundamentalmente os seus creadores e promotores persoas negras e membros da comunidade homosexual. Mais a partir de 1997, tras a estrea de Venres do Sábado Noite, as grandes discográficas descubriron unha gran oportunidade neste estilo musical.

Agora arroupada pola clase media branca, a música disco comezaba a desbancar ao rock clásico estadounidense tanto nas emisoras como nas vendas de discos. Instrumentalizada pola industria -moitas veces mediante a fabricación de grupos como os Village People, claramente destinados a satisfacer un novo nicho de mercado: o público homosexual-, a aparente normalización da que estaban a gozar a comunidade negra e a LGBT comezou a crispar a amplos sectores conservadores da sociedade estadounidense.

A partir de 1978, iniciouse unha batalla pública contra a música disco, materializada en disturbios en discotecas e en agresións a persoas negras e homosexuais, case sempre coa complicidade da policía. Todo culminou o 12 de xullo de 1979, coñecido como “o día que mataron á música disco”. Case cen mil persoas encheron o Comiskey Park de Chicago co propósito de queimar centos de miles de albumes de música disco, auspiciados por varios DJs de radio e o presidente dos White Sox, o equipo de béisbol anfitrión do estadio.

Disturbios no Comiskey Park a o 12 de xullo de 1979

Pero aquela noite non só se converteu nun multitudinario acto público símbolo das estendidas actitudes homófobas e racistas nos Estados Unidos, senón que tamén marcou unha caída sen freada para un gran número de músicos que non puideron atopar novamente a visibilización obtida ao durante os anos 70. Moitos deles eran homosexuais, e a súa loita apuntalouse nos anos 80 coa crise do SIDA -por moitos denominada nese momento “a praga gay”-.

O exemplo que mellor amosa a radicalidade e a actitude pioneira da música disco no derrube dos estereotipos de xénero foi Sylvester, quen batallou toda a súa vida contra a discriminación do público conservador e mesmo contra a súa propia discográfica. Unha auténtica raíña que soubo reafirmar a súa identidade de xénero non convencional coma ninguén. Sylvester mostrábase como era, sen reparar no beneplácito das masas e da industria e sen moverse polas estratexias de marketing que impulsaron a Freddie Mercury e a Bad Bunny a mostrarse, por unha ou por outra razón, como iconas da liberación sexual.

Só incidín en dous puntos de inflexión críticos na década dos 70 que encabezaron a apertura deste camiño na música a un nivel mainstream, pero hai moitos máis. Lou Reed relatando a escena queer de Nova York en Walk on the Wild Side. Boy George, o cantante de Culture Club, auto-proclamándose unha drag queen. O importante significado histórico que tomou o himno gay I Will Survive de Gloria Gaynor na crise do SIDA. A ecuménica actuación de The Smiths en 1983 en Top of the Pops, onde Morrissey, seguindo a estela de Bowie, lle cantaba This Charming Man ao home dos seus soños cun ramo de gladíolos na man.

Morrissey en 1983

Nas últimas décadas novas portas foron abríndose tamén. Nesta senda a grandes trazos que fun debuxando, en ningún momento figuraron mulleres tratando as súas relacións con mulleres, aínda estigmatizadas pese a crecente normalización das relacións homosexuais entre homes. Foi na década dos 90 cando xurdiu unha fornada de artistas femininas que levaban a súa homosexualidade ou bisexualidade como bandeira: k.d. lang, as Indigo Girls ou Melissa Etheridge son algunhas delas. Esta onda esténdese ata o día de hoxe, tomando o relevo artistas como Clairo, Hayley Kiyoko, King Princess ou girl in red.

Incluso nos últimos anos, os grandes expoñentes do hip hop están a rachar cos tabús nun xénero no que ata non hai tanto prevalecían os valores da masculinidade máis dura e violenta. Frank Ocean declarou en 2012 que o seu primeiro amor fora un home. Kevin Abstract trata a súa homosexualidade frecuentemente tanto nos seus traballos en solitario coma nos de Brockhampton. Tyler, The Creator fala ao longo de IGOR (2019) dunha tráxica historia de amor homosexual, sen necesidade ningunha de dar explicacións ao respecto.

Entón, tras este percorrido en liñas xerais dos últimos 50 anos, podería dicirse que realmente é tan ousada a última fazaña de Bad Bunny? Acaso está abrindo a veda a algo inaudito? Ou máis ben, boas intencións aparte, simplemente se trata dunha estratexia de marketing ben artellada e totalmente asegurada co beneplácito das masas?

Atreveríame incluso a dicir que considerar Yo Perreo Sola un punto de inflexión non só supón un esquecemento absoluto de todos os músicos que loitaron durante toda a súa vida por rachar coa ideoloxía de xénero normativa, senón tamén de toda a música urbana e tropical -sobre todo, a feita por mulleres- que traballou durante anos por derrubar a podre ideoloxía coa que o reggaeton se gañou a súa a fama. Nunca está de máis que un artista cante en prol da liberdade feminina e a desestigmatización sexual, pero cómpre non ignorar nunca quen son os que realmente construíron unha cultura popular máis progresista. Se Bad Bunny sacou Yo Perreo Sola, foi porque moitos outros aplanaron antes o camiño.

Déixanos contarcho!
Mantente ao día das nosas novidades uníndote agora á nosa lista de suscriptores.