‘Hamilton’, o rap por bandeira de barras e estrelas

As primeiras ficcións do cinema foron teatro filmado. Diante dunha cámara contábase unha historia con mímica, o corte era unha especie de interludio instantáneo. Co tempo, a tipoloxía dos planos, os movementos de cámara, os efectos da edición e a montaxe fixeron unha nova arte de seu. Dicíase que o teatro ía ser desplazado polo cinema, como tamén a radio ía ser desplazada pola televisión, e ambas siguen ahí, demostrando que os medios de comunicación dificilmente son servizos sustitutivos cando teñen linguaxes propias. 

O teatro dos últimos tempos renovou a súa popularidade. Na nosa mente temos esas rúas de grandes cidades con producións teatrais enormes, xa sexa o West end londinense, o Broadway neoiorquino ou a Gran Vía. En Compostela temos a nosa propia Rúa Nova, onde o Salón Teatro e o Teatro Principal albergan obra menos custosas, cun ambiente máis popular, pero de gran calidade. Hoxe aquí imos falar dunha desas superproducións que non saíron do ámbito anglosaxón, pero que grazas a súa gravación podemos desfrutar todos: Hamilton (Lin Manuel Miranda, 2015), estreada en Disney+ o 3 de xullo. 

A relación entre o cinema e o teatro é complexa a pesar de que ambos medios poden pensarse como similares, as diferenzas amosan que son artes moi diferentes, onde o nexo é contar un relato a través dos actores e actrices. O vivo ten unha emoción e unha espontaneidade especial, que o cinema sustitúe polas súas posibilidades técnicas e de produción. Por iso, cando unha obra de teatro coma esta é filmada prodúcese a dúbida de onde encaixar este contido audiovisual, pero neste caso o debate queda atrás, porque o poder da propia ficción é tan xigante que trasgrede calquera linguaxe. 

A parte de “cinema” desta obra redúcese a certos movementos de cámara máis útiles que expresivos e a escolla de primeiros planos puntuais, sen haber unha dirección efectiva e procedendo a unha realización similar ao de calquera espectáculo gravado, coma unha gala televisiva ou un concerto.

Mais a frialdade da cámara é derritida pola forza da obra, que no en vivo ten que ser extenuante, e parte desa emoción chega a traspasar a pantalla e incluso, as barreiras culturais e temáticas. A obra trata a vida de Alexander Hamilton, un dos pais máis descoñecidos da Constitución Americana, un político cunha orixe humilde que combateu na Guerra de Independencia e despois traballou na administración do presidente Washington. Unha biografía de inicio tediosa da unha volta sorpredente ao converterse nun musical cunha proposta de base arredor do hip-hop.

A obra de teatro continúa unha tradición de producións xigantescas (que moitas veces veñen de propostas fílmicas anteriores, coma podemos ver nas exitosas O Rei León ou Harry Potter e o legado maldito), que se aproximan ao feito artístico cun sentido do espectáculo moi intenso, onde as cancións máis enérxicas da obra achéganse a unha especie de espectáculo do intermedio da Super-Bowl, pero onde os artistas están a contarnos como a Batalla de Yorkshire é definitiva para a vitoria norteamericana sobre a monarquía inglesa.

Curiosamente, tanto a escenografía como a montaxe de luces, e incluso as coreografías, son máis efectivas que complexas, e o instrumento que aporta máis dinamismo, e co que a realización xoga máis, é unha plataforma circular rotativa no centro do escenario, que favorece a creación de apartes narrativos e espaciais, así como para reforzar relacións e intencións dos personaxes. 

Como en todo musical, a parte sonora é vital para o transcurso da obra. Neste senso, non hai unha soa palabra non musicada en toda a narración, onde as cancións funcionan como capítulos dramáticos únicos, onde o estilo de cada tema se conxuga coa historia concreta que se está a contar, mentres que as transicións pasan por soliloquios rapeados que funcionan prácticamente como “voz en off” en vivo.

A innovación de Hamilton pasa por esa concepción arredor da música hip-hop, con temas de rap nunha liña contemporánea, cercana ao r’n’b que nos recorda a traballos de Kendrick Lamar, Chance the Rapper ou Taylor the Creator, con certos puntos noventeiros para reflectir os momentos bélicos máis tensos.

Así, presentacións de personaxes do calado de Marqués de Lafayette ou Thomas Jefferson fanse a ritmos que de primeiras non identificaríamos con estas figuras históricas. Sobre esta base levántanse temas cun carácter máis pop ou melódico, especialmente nos momentos dramáticos. Cabe destacar o moi medido e intelixente uso de leit-motivs, frases soltas que identifican o cáracter de cada personaxe e que se van sucedendo ao longo da obra, incluso transformándose á vez que a persoa conectada a eles.

A nivel de historia, a obra divídese en dous actos: un primeiro máis intenso, directo e rítmico, tratando sobre todo a organización da Guerra de Independencia; en un segundo, onde o ritmo recae por momentos, xirando cara o intimismo, contando a vida política e persoal de Hamilton, pero que conta con algúns momentos moi divertidos (loitas de galos incluídas) ata chegar a varios clímax dramáticos moi potentes, onde conflúen todos os leit-motivs, e así, as temáticas da obra.

Cabe ter en conta o marcado ton afroamericano da obra, xa non só polo reiterado uso do hip-hop (unha música nada e identificada con esta etnia), senón polo elenco (excelso na actuación) maioritaria de actores e actrices negros para dar vida a estes personaxes brancos, creando unha contraposición coa realidade racial de Estados Unidos, o que non fai máis que remarcar o sentido ideolóxico e político da obra, creada por Lin-Manuel Miranda, de orixe portorriqueño.

A figura de Alexander Hamilton identíficase coma orfo e inmigrante de forma continuada, describindo aos Estados Unidos primixenios como unha nación de oportunidades e liberdades ante a monarquía (representada como ignorante e estúpida na obra) inglesa. O estereotipado ultrapatriotismo estadounidense trátase de aquí dunha maneira case irónica, xa que a comparación co presente é instantánea, e mentres que Hamilton está orgulloso e loita pola súa nación, a máis democrática de entón; a actual vive nunha loita por dereitos sociais e civís continua, cun presidente abertamente xenófobo. Hamilton, deste xeito, é un canto case nostálxico, e con base histórica, cara os Estados Unidos que eran considerados “a terra das oportunidades”.

Curioso é que sexa unha película o que poida avivar a chama de voltar ir ao teatro. No noso contexto, os exemplos recentes son contrarios, recordando a magnífica Eroski Paraiso (Jorge Coira e Xesús Ron, 2019) que xa viña dunha excepcional produción do Grupo Chévere; pero tamén a infame Elisa y Marcela (Isabel Coixet, 2019), historia que conta cunha produción teatral moito máis divertida, orixinal e respetuosa coa historia real, feito pola Panadería e Gena Baamonde.

Evidentemente, as similitudes entre o teatro que temos aquí e Hamilton son moi sutís, xa que os contextos económicos e sociais son completamente distintos, pero o bo que ten o teatro é que o estar en vivo unifica a capacidade de emoción, polo que sirva esta crítica tanto para atraer atención sobre as representacións do país como para que vexades o musical que revolucionou o teatro dos últimos anos, así que como diría Alexander Hamilton (tede coidado, o filme só esta subtitulado ao inglés): don’t throw away your shot!

Déixanos contarcho!
Mantente ao día das nosas novidades uníndote agora á nosa lista de suscriptores.